T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015fundan bug\u00fcne de\u011fin her zaman g\u00fcndemde kalan bir tart\u0131\u015fma: laiklik tart\u0131\u015fmas\u0131. \u00d6zellikle Orta Do\u011fu co\u011frafyas\u0131n\u0131n ve Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n tarihsel varolu\u015fu ve yap\u0131sal dinamiklerinin farkl\u0131l\u0131klar\u0131 bu tart\u0131\u015fman\u0131n en temel nedenlerinden biri. \u0130slam co\u011frafyas\u0131ndaki farkl\u0131 devlet ve y\u00f6netim uygulamalar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda bat\u0131 tarz\u0131 laiklik uygulamas\u0131 en a\u00e7\u0131k haliyle sadece T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015funda g\u00f6zlemlenir. Yine de az \u00f6nce bahsetti\u011fimiz tarihsel ve yap\u0131sal farkl\u0131l\u0131klar nedeniyle laikli\u011fin Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131ndaki yorumu ile T\u00fcrkiye prati\u011fi aras\u0131nda g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr bir ayr\u0131m vard\u0131r. Bu nedenle \u0130ngiliz tarz\u0131 \u201csecularism\u201d ya da Frans\u0131z \u0130htilali sonras\u0131nda yo\u011funluklu olarak kendini g\u00f6steren Frans\u0131z \u201claisizm\u201d anlay\u0131\u015f\u0131ndan ziyade T\u00fcrkiye\u2019de ge\u00e7mi\u015ften g\u00fcn\u00fcm\u00fcze uygulanan laikli\u011fin kendine has, sui generis bir bi\u00e7imi oldu\u011funu s\u00f6ylememiz san\u0131r\u0131z yanl\u0131\u015f olmaz[foot]Sek\u00fclarizm-laiklik fark\u0131 i\u00e7in bkz: B\u00fclent Tan\u00f6r,\u201dLaiklik, Cumhuriyet ve Demokrasi\u201d, Laiklik ve Demokrasi, \u0130brahim \u00d6. Kabo\u011flu (Der.), \u0130mge Kitabevi, 2001, Ankara, s.26.[\/foot]. Bunun nedeni, M\u00fcsl\u00fcman devlet yap\u0131lanmas\u0131nda g\u00f6r\u00fclmeyen devlet ve din ayr\u0131m\u0131n\u0131n Bat\u0131 co\u011frafyas\u0131nda 16. y\u00fczy\u0131ldan itibaren kendi i\u00e7inde ini\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015flarla dolu bir s\u00fcre\u00e7 ge\u00e7irilerek sa\u011flanmas\u0131d\u0131r. Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131ndaki her bir \u00fclkenin farkl\u0131 zamanlarda farkl\u0131 devinimler ge\u00e7irerek de olsa genel hatlar\u0131yla reform, din sava\u015flar\u0131, modern devletin kurulu\u015fu ve demokrasinin yerle\u015fmesi gibi uzun bir zaman dilimi i\u00e7erisinde din ve devlet yap\u0131lanmas\u0131 aras\u0131ndaki kopu\u015fu ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n
Kimi yazarlar taraf\u0131ndan modern demokrasiyi ger\u00e7ekle\u015ftiren etkenlerden biri olarak g\u00f6r\u00fclen laikli\u011fin[foot]Oktay Uygun, Devlet Teorisi, On \u0130ki Levha Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, \u0130stanbul, 2014, s. 367 vd.[\/foot] bat\u0131daki temelleri son derece uzun bir sava\u015f\u0131m\u0131n neticesi olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Her ne kadar H\u0131ristiyanl\u0131k, ba\u015fta sadece ruhani olan ve \u201c\u00f6teki d\u00fcnya\u201d ile ilgilense de kilise, Orta\u00e7a\u011f boyunca feodal d\u00fczendeki \u00fc\u00e7l\u00fc aya\u011f\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc par\u00e7alar\u0131ndan biri olarak (g\u00fc\u00e7s\u00fcz kral\/seny\u00f6rler\/kilise) iktidarda da s\u00f6z sahibi olmu\u015ftur. Kilisenin bu tutumu daha sonra Orta\u00e7a\u011f\u2019\u0131n karanl\u0131k \u00e7a\u011f olarak da \u00e7a\u011fr\u0131lmas\u0131na neden olacak iktidar uygulamalar\u0131n\u0131 beraberinde getirmi\u015ftir. Kilisenin iktidar\u0131, sadece sahip oldu\u011fu topraklardan sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 rant \u00fczerine kurulu de\u011fildi. Kilise bunun yan\u0131 s\u0131ra, halk\u0131 din kurallar\u0131yla y\u00f6netme ve engizisyon eliyle yarg\u0131lama yetkisine de sahipti. Bu karanl\u0131k \u00e7a\u011f\u0131n sona ermesinde Luther\u2019in b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131n iman yolu ile arac\u0131s\u0131z olarak Tanr\u0131 ile ili\u015fki kurabilece\u011fi ve Calvin\u2019in kilisenin devlete kar\u015f\u0131 \u00f6zerk olmas\u0131 gerekti\u011fine dayanan d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin etkileri olacakt\u0131r[foot]Alaeddin \u015eenel, Siyasal D\u00fc\u015f\u00fcnceler Tarihi, Bilim ve Sanat Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 2013, s.319-325.[\/foot].<\/p>\n
B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Avrupa\u2019da ayn\u0131 tarihlerde y\u00fckselmekte olan modernle\u015fmenin \u00e7anlar\u0131 \u00e7almaktad\u0131r. Modernle\u015fmenin temelini olu\u015fturan d\u00fc\u015f\u00fcncelerden biri de hi\u00e7 ku\u015fkusuz yine laikliktir. Monar\u015filer d\u00f6neminde, krallar ve devlet adamlar\u0131n\u0131n ba\u015fucu kitab\u0131 olarak kabul edilen Il Principe<\/em>\u2019yi yazan Machiavelli, her ne kadar as\u0131l niyeti cumhuriyet\u00e7i bir y\u00f6netimin h\u00fck\u00fcm s\u00fcrmesiyse de, kiliseden ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir y\u00f6netimin ancak bir h\u00fck\u00fcmdar eliyle y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi gerekti\u011fini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Sonradan halk egemenli\u011finin temellerini atacak olan Rousseau, Machiavelli\u2019nin as\u0131l amac\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r: \u201cMachiavelli, krallara \u00f6\u011f\u00fct verir gibi yap\u0131p halklara b\u00fcy\u00fck \u00f6\u011f\u00fctler vermi\u015ftir<\/em>\u201d[foot]Mehmet Ali A\u011fao\u011fullar\u0131- Levent K\u00f6ker, Tanr\u0131 Devletten Kral- Devlete, \u0130mge Kitabevi, Eyl\u00fcl, 2008, Ankara, s.173.[\/foot].<\/p>\n Siyasi ve ruhani olarak par\u00e7alanm\u0131\u015f ve kiliseye kapt\u0131r\u0131lm\u0131\u015f iktidar\u0131nsa tek elde toplanmas\u0131 sorunsal\u0131n\u0131 Hobbes toplum s\u00f6zle\u015fmesi \u00fczerinden incelemi\u015ftir. Hobbes, toplum s\u00f6zle\u015fmesi \u00f6ncesi karga\u015fa i\u00e7inde ya\u015fayan halk\u0131n b\u00fct\u00fcn yetkilerini Leviathan\u2019a devretmi\u015ftir. Hobbes\u2019un toplum s\u00f6zle\u015fmesi fikrinden giden Locke ise liberal devlet anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n ve bug\u00fcnk\u00fc anlam\u0131yla kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n temellerini atm\u0131\u015ft\u0131r. Son olarak laik, halk\u0131n iradesine dayanan burjuva devle- tine giden merdivenin son basama\u011f\u0131n\u0131 Rousseau \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fte modern monar\u015filerden burjuva devletine giden yolda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin yolunu ayd\u0131nlatan ve kilise-devlet ili\u015fkisini geri d\u00f6n\u00fclmez bir bi\u00e7imde koparan d\u00fc\u015f\u00fcnce \u0130ngiltere\u2019de y\u0131llar i\u00e7erisinde geli\u015fen sek\u00fclerle\u015fme s\u00fcrecini ifade eder. Ancak Fransa\u2019da \u0130ngiltere\u2019de oldu\u011fu gibi uzun bir s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde \u00e7\u00f6z\u00fclmemi\u015f olan bu gerilim Frans\u0131z \u0130htilaliyle patlak vermi\u015f, laik y\u00f6netim keskin bir bi\u00e7imde halk\u0131n ya\u015fant\u0131s\u0131na ve y\u00f6netime devrimci bir ruhla sirayet etmi\u015ftir.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bu uzun sava\u015f\u0131mlar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda, T\u00fcrkiye\u2019nin sahip oldu\u011fu laiklik tarihi Bat\u0131 uygarl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re \u00e7ok daha gen\u00e7tir. Belki bu d\u00fc\u015f\u00fck yo\u011funluklu sava\u015f\u0131m\u0131n nedeni, laikli\u011fin ve bir\u00e7ok cumhuriyet kazan\u0131m\u0131n\u0131n Cumhuriyetle birlikte halk kitlelerine verilmesiyle ilintilidir. Bat\u0131da g\u00f6r\u00fclenin aksine T\u00fcrkiye laikli\u011fi topraklar\u0131nda ge\u00e7 ve daha kolay g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n T\u00fcrkiye tarihine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bug\u00fcnk\u00fc anlam\u0131yla laiklik fikrinin i\u015faret fi\u015fekleri Avrupa\u2019dan \u00e7ok sonra ancak Osmanl\u0131\u2019n\u0131n son d\u00f6nemlerinde g\u00f6r\u00fclebilir. Bununla birlikte, Osmanl\u0131 d\u00f6nemindeki uygulamalar\u0131n laiklikle ba\u011f\u0131 kuvvetli de\u011fildir. Modern T\u00fcrkiye Cum- huriyeti\u2019nin Anayasas\u0131\u2019nda laikli\u011fi kabul etmesine kadar, co\u011frafyada \u015feriat kurallar\u0131 uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eeriat kurallar\u0131 Niyazi Berkes\u2019e g\u00f6re: \u201c\u0130slaml\u0131\u011f\u0131n do\u011fu\u015fundan hayli zaman sonra ya\u015fam\u0131\u015f b\u00fcy\u00fck hukuk\u00a0<\/em>ki\u015filerinin (Fakih\u2019lerin) yap\u0131tlar\u0131nda \u00e7a\u011f\u0131n hukuk d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc kurallar\u0131nca dinsel hak ve \u00f6devlerin \u00fclk\u00fcselle\u015ftirilmi\u015f modelleri olarak kalm\u0131\u015ft\u0131r<\/em>\u201d[foot]Niyazi Berkes, Teokrasi ve Laiklik, Yap\u0131 Kredi Yay\u0131nlar\u0131, Mart 2016, \u0130stanbul, s. 31.[\/foot]. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nda \u015feriat kurallar\u0131n\u0131n i\u00e7eri\u011finin geleneklerle, g\u00fcn\u00fcn ko\u015fullar\u0131na g\u00f6re uyguland\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunan Berkes Osmanl\u0131\u2019da hukuk olarak uygulanan \u015feriat kurallar\u0131 i\u00e7in \u201c\u00e7ok say\u0131da bi\u00e7im sa\u011flayan \u2018at\u0131l\u2019 kurallard\u0131r, onlar\u0131n i\u00e7eri\u011fini doldurarak uygulayan, objektif kural niteli\u011fini veren devlettir<\/em>\u201d[foot]Berkes, s.31 vd.[\/foot] diyerek \u015feriat kurallar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funlukla geleneklerle dolduran\u0131n gene devlet oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftir. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun \u00f6zellikle y\u0131k\u0131lmas\u0131na yak\u0131n d\u00f6nemde M\u00fcsl\u00fcmanlarla Gayrim\u00fcslimler aras\u0131nda da \u00f6zel hukuk ili\u015fkilerini d\u00fczenleyen kurallar\u0131n tamamen ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131, \u00e7oklu bir hukuk sisteminin uygulanmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemlenmektedir. Ancak 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131ndan itibaren toplumsal geli\u015fmelerle, Osmanl\u0131\u2019da hem hukuki hem de cezai olarak hukukun uygulanabilirli\u011fi son derece s\u0131n\u0131rl\u0131 bir hale gelmi\u015ftir.<\/p>\n Laiklik fikrinin bir n\u00fcve olarak Osmanl\u0131\u2019da g\u00f6r\u00fclmesi 1727 y\u0131l\u0131nda \u0130brahim M\u00fcteferrika\u2019n\u0131n ilk bas\u0131mevini a\u00e7mas\u0131yla ba\u015flar. M\u00fcteferrika bu izni \u015eeyh\u00fclislam\u0131n fetvas\u0131yla yaln\u0131z din d\u0131\u015f\u0131 yaz\u0131lar\u0131 yazma ko\u015fuluyla edinmi\u015ftir. Sadece din d\u0131\u015f\u0131 yaz\u0131lar\u0131n yay\u0131nlanmas\u0131, yaz\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 din d\u0131\u015f\u0131nda kalan bilim ve teknikle bulu\u015fturmu\u015ftur. Bu sayede Ulema d\u0131\u015f\u0131nda, farkl\u0131 kitaplar\u0131n okunabilece\u011fi ayr\u0131 bir e\u011fitim kurumunun temeli at\u0131ld\u0131. Uleman\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda bilimsel temellere dayanan e\u011fitimiyle laikli\u011fin ilk filizlendi\u011fi okullar askeri okullar oldu. Bu askeri okullar hem tanzimat d\u00f6neminin hem de cumhuriyetin kurucu kadrolar\u0131n\u0131 olu\u015fturdu.[foot]Berkes, s.35 vd.[\/foot]<\/p>\n Berkes\u2019e g\u00f6re, \u0130slam dini Hristiyanl\u0131ktan farkl\u0131 olarak kilise dini de\u011fildir. Devlet dinidir. \u015eeriat g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131 da d\u00fczenler. Kur\u2019an\u0131n ve \u015feriat kurallar\u0131n\u0131n g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131 d\u00fczenlemedi\u011fi noktalarda farkl\u0131 fakihlerin kendi yorumlar\u0131yla \u0130slam doktrin ilkelerini uygulamas\u0131 farkl\u0131 uygulamalar\u0131 da beraberinde getirmi\u015ftir. Osmanl\u0131 bu noktada \u0130slami hukuk kurallar\u0131nda yani f\u0131k\u0131hta birli\u011fi sa\u011flayamad\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00e7e\u015fitli yozla\u015fmalara sebep olmu\u015ftur. \u015eeriat do\u011frudan uygulanacak olan devlet t\u00fcr\u00fcn\u00fc i\u015faret etmemi\u015ftir. Ancak hem \u015feriata hem de tarikat kurallar\u0131na tarihsel olarak en fazla uyum sa\u011flayan otorite tipi karizmatik otorite olmu\u015ftur. Bunun nedeni her ne kadar Osmanl\u0131\u2019da otoritenin babadan o\u011fula ge\u00e7ti\u011fi i\u00e7in geleneksel otorite olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclse de halifelik d\u00f6neminde hal\u00fcakt seremonisi yap\u0131larak halifenin do\u011fa\u00fcst\u00fc yetkilerinin me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 (\u015feriat giysisi giydirme meselesi) ba\u011f\u0131 dinsel bir t\u00f6renle verilmektedir. Bu nedenle geleneksel otorite ba\u011f\u0131 zay\u0131flam\u0131\u015f karizmatik otorite, padi\u015fah\u0131n ki\u015fili\u011finde hilafet s\u0131fat\u0131yla kendini bulmu\u015ftur.[foot]Karizmatik otorite ve padi\u015fah ili\u015fkisi i\u00e7in bkz: Berkes, s. 56., tart\u0131\u015fmalar i\u00e7in bkz: G\u00fcrb\u00fcz \u00d6zdemir, \u201cWeberyan Anlamda T\u00fcrklerde Otorite Ve Me\u015fruiyet \u0130li\u015fkisi, Akademik \u0130ncelemeler Dergisi, C:9, S:2, 2014, s.69-90. http:\/\/dergipark.ulabim.gov.tr\/akademikincelemeler\/article\/viewFile\/5000083222\/5000077354.[\/foot]<\/p>\n Osmanl\u0131\u2019da Tanzimat d\u00f6neminin en ba\u015f\u0131ndan itibaren hem moderniteyle tan\u0131\u015fma iste\u011fi ortaya konulmu\u015f hem de \u015feriattan ve gelenek kurallar\u0131ndan tamamen kopulmad\u0131\u011f\u0131 tebaaya g\u00f6sterilmek istenmi\u015ftir. Bu ikilik Osmanl\u0131 Tanzimat d\u00f6neminde modernitenin tam anlam\u0131yla k\u00f6k salmas\u0131na engel olurken \u015feriat\u0131n d\u00fczg\u00fcn uygulanmamas\u0131 halk kitlelerinde itirazlara neden olmu\u015ftur.<\/p>\n Tanzimat Ferman\u0131 ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde Kur\u2019an h\u00fck\u00fcmlerine ve \u015feriat kurallar\u0131na sayg\u0131 g\u00f6stermektedir. Ancak az \u00f6nce bahsetti\u011fimiz ikili\u011fe \u00f6rnek te\u015fkil edecek bir bi\u00e7imde ikinci b\u00f6l\u00fcmde, \u015feriata ve yararl\u0131 yasalara uyulmamas\u0131 nedeniyle devletin g\u00fcc\u00fcn\u00fc yitirdi\u011finden bahsedilmi\u015ftir.[foot]Bihterin Vural Din\u00e7kol, 1982 Anayasas\u0131 \u00c7er\u00e7evesinde ve Anayasa Mahkemesi Kararlar\u0131nda Laiklik, Kazanc\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1992, s. 28.[\/foot] T\u00fcm bu ikili\u011fe ra\u011fmen Tazminat d\u00f6neminde yetersiz de olsa ba\u015fkaca laik unsurlar\u0131n hayata ge\u00e7irilmesi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f ancak ba\u015far\u0131l\u0131 olunamam\u0131\u015ft\u0131r. Buna emsal olarak yarg\u0131daki de\u011fi\u015fiklikler g\u00f6sterilebilir. \u015eer\u2019iye Mahkemelerinin kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve Nizamiye Mahkemelerinin kurulmas\u0131 bunlara g\u00f6sterilebilecek \u00f6rneklerden bir ka\u00e7\u0131d\u0131r[foot]Din\u00e7kol, s.29.[\/foot].<\/p>\n Yukar\u0131da bahsi ge\u00e7enlere benzer bir bi\u00e7imde 1876 tarihli Kanuni Esasi de laik bir devlet anlay\u0131\u015f\u0131 getirmez. Keza, Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin tebaas\u0131 i\u00e7erisindeki Gayrim\u00fcslim \u00e7o\u011funlu\u011fa ra\u011fmen Osmanl\u0131 Devleti resmi dinini \u0130slamiyet olarak kabul eder. J\u00f6n T\u00fcrklerin de etkisiyle 1908 y\u0131l\u0131nda Me\u015frutiyet ilan edilmi\u015f, ard\u0131ndan 1909\u2019da Kanuni Esasi\u2019de de\u011fi\u015fiklikler yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak yine de laikli\u011fin tam anlam\u0131yla y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konulmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n, milli m\u00fccadele g\u00fcnlerinin ruhunu yans\u0131tan 1921 Anayasas\u0131 genel iradenin \u00f6ncelikle emperyalist Anadolu i\u015fgalinden kurtulmas\u0131 i\u00e7in ilk evrede laikli\u011fi ivedi bir bi\u00e7imde yerine getirilmesi gereken unsur olarak g\u00f6rmemi\u015ftir. Buna \u00f6rnek olarak 5 Eyl\u00fcl 1920 tarihli Nisab-\u0131 M\u00fczakere Kanunu g\u00f6sterilebilir. Kanunun 1. maddesi ulusal egemenlik ilkesiyle ba\u011fda\u015f- mayacak bir \u015fekilde meclisin ama\u00e7lar\u0131ndan biri olarak hilafet ve saltanat\u0131n kurtulmas\u0131n\u0131 g\u00f6ster- mi\u015ftir. Mustafa Kemal Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn kendi ajandas\u0131nda planlad\u0131\u011f\u0131 laiklik ilkesinin hayata ge\u00e7mesi ise Meclisin 1 Kas\u0131m 1922\u2019de kabul etti\u011fi 308 numaral\u0131 “T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi’nin, Hukuku H\u00e2kimiyet ve H\u00fck\u00fcmran\u0131n\u0131n M\u00fcmessili Hakikisi Oldu\u011funa Dair” adl\u0131 kararnameye kadar bekleyecektir. Bu tarihte Saltanat kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu resmen sona ermi\u015ftir. Laikli\u011fin hayata ge\u00e7iril- mesi i\u00e7in gereken ikinci ve en \u00f6nemli ad\u0131m ise hi\u00e7 ku\u015fkusuz 3 Mart 1924\u2019te hilafetin kald\u0131r\u0131l- mas\u0131d\u0131r. Bu a\u015famadan sonra jakoben bir devrimle laikli\u011fin ad\u0131m ad\u0131m getirilmesi \u00fc\u00e7 temel kanuna dayanmaktad\u0131r[foot]Tan\u00f6r, s. 31 vd.[\/foot].<\/p>\n Laikli\u011fin Pozitif D\u00fczenleni\u015fi<\/strong><\/p>\n Cumhuriyetin kurucu kadrolar\u0131n\u0131n \u00f6nceledi\u011fi laiklik ilkesi, asl\u0131nda bir devrimin \u00f6nc\u00fcs\u00fcd\u00fcr. Devrim sayesinde sadece devlet ve din birbirinden ayr\u0131lmam\u0131\u015f, hukuk bir b\u00fct\u00fcn olarak de\u011fi\u015fmi\u015f, Osmanl\u0131 tarihi boyunca \u201cvar olmayan\u201d kad\u0131n toplumda yerini alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Laikli\u011fin sadece anayasada de\u011fil di\u011fer kanunlarda da bulunmas\u0131 onun topluma zuhur edebilmesinin \u00f6n\u00fcn\u00fcn a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00fczenlemelerle, \u015eeriatla d\u00fczenlenen kanunlar, asl\u0131nda gelenek olan ve dinsel bir ba\u011f\u0131 olmasa bile dinsel kabul edilen kurumlar devlet hayat\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u201cTekke ve Zaviyelerle T\u00fcrbelerin Seddine ve T\u00fcrbedarl\u0131klar ile Bir Tak\u0131m Unvanlar\u0131n Men ve \u0130lgas\u0131na Dair Kanun\u201d sadece T\u00fcrkiye Cumhuriyeti dahilindeki vak\u0131f, tekkeler ve zaviyelerin kapat\u0131lmas\u0131na neden olmam\u0131\u015f ayn\u0131 zamanda toplumsal hayat\u0131n dinamiklerini de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir. \u201c\u015eehlik, dervi\u015flik, m\u00fcritlik, dedelik, seyitlik, \u00e7elebilik, babal\u0131k, emirlik, nakiplik, halifelik, falc\u0131l\u0131k, b\u00fcy\u00fcc\u00fcl\u00fck, \u00fcf\u00fcr\u00fck\u00e7\u00fcl\u00fck ve gay\u0131ptan haber vermek ve murada kavu\u015fturmak maksad\u0131yla n\u00fcshac\u0131l\u0131k\u201d gibi unsurlar\u0131n kanunen yasaklanmas\u0131yla toplumsal hayat\u0131 d\u00fczenleyen, denetleyen ve \u015fer\u2019i h\u00fck\u00fcmlerde olmayanlar\u0131 yorumlayarak dayatan her t\u00fcrl\u00fc hareket d\u0131\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece keskin bir bi\u00e7imde toplumsal hayat\u0131n ana unsurlar\u0131 de\u011fi\u015fmi\u015f ba\u015fka bir ya\u015fam tarz\u0131 halkla tan\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bat\u0131n\u0131n seneler i\u00e7erisinde devinerek getirdi\u011fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc unsurlar\u0131n temeli T\u00fcrkiye co\u011frafyas\u0131nda bu \u015fekilde hayat bulmu\u015ftur.<\/p>\n Ayferi G\u00f6ze\u2019ye g\u00f6re laiklik sadece din devlet i\u015flerinin birbirinden ayr\u0131lmas\u0131 demek de\u011fildir. Ona g\u00f6re laiklik: \u201cLaiklik siyasal yap\u0131da oldu\u011fu kadar, hukuki, sosyal, ekonomik yap\u0131da, e\u011fitim siste- minde, toplumun t\u00fcm k\u00fclt\u00fcrel, bilimsel dokusu i\u00e7inde geli\u015fen ili\u015fkilerin din ve dini kurallarla ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131n kesilmi\u015f olmas\u0131d\u0131r\u201d[foot]Ayferi G\u00f6ze, Siyasal D\u00fc\u015f\u00fcnceler ve Y\u00f6netimler, BetaYay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2015, s.389 vd.[\/foot]. Cumhuriyetin kurucu kadrolar\u0131 da bu damardan yola \u00e7\u0131karak yine laiklik i\u00e7in temel kanunlardan biri olan Tevhid-i Tedrisat Kanunuyla \u00f6zel vak\u0131flar eliyle a\u00e7\u0131lan ya da \u015fer\u2019i h\u00fck\u00fcmlere dayanarak kurulan t\u00fcm medrese ve mektepleri kapatm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sayede, Cumhuriyetin sonraki ku\u015faklar\u0131 dinsel temelli e\u011fitimden tamamen be\u015feri hayata dayal\u0131 e\u011fitimle bulu\u015fturulmu\u015ftur. Dini meseleler ve din alan\u0131nda uzman din insanlar\u0131n\u0131n yeti\u015fmesi i\u00e7in ayn\u0131 kanunda \u0130lahiyat Fak\u00fcltesinin kurulaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131r. Benzer ve \u00f6nceki kanunu destekler bir bi\u00e7imde 2596 say\u0131l\u0131 \u201cBaz\u0131 Kisvelerin Giyilmeyece\u011fine Dair Kanun\u201dla hangi din ve mezhebe mensup olurlarsa olsunlar ruhanilerin mabet ve ayinler haricinde ruhani kisve ta\u015f\u0131malar\u0131 yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r. 671 say\u0131l\u0131 \u015eapka \u0130ktisas\u0131 Hakk\u0131nda Kanunla TBMM \u00fcyeleri ve memurlar\u0131na ba\u015fl\u0131k olarak \u015fapka giyilmesi zorunlulu\u011fu getirilmi\u015ftir.<\/p>\n 1961 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n bu konu hakk\u0131ndaki \u00e7o\u011fu h\u00fckm\u00fcn\u00fc aynen alan 1982 Anayasas\u0131\u2019nda ise laiklik Atat\u00fcrk ilkelerinin bir par\u00e7as\u0131 olarak say\u0131lmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra cumhuriyet ve demokratik toplum d\u00fczeninin de \u00f6nemli bir unsuru olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. 1961 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 2. maddesinde laiklik Cumhuriyet\u2019in nitelikleri aras\u0131nda say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bununla birlikte 19. madde 1961 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n laikli\u011fe yakla\u015f\u0131m\u0131na dair \u00f6nemli ipu\u00e7lar\u0131 sunar. Burada ilk olarak laikli\u011fin sadece devlet ve din i\u015flerinin birbirlerinden ayr\u0131lmas\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmedi\u011fi, ayn\u0131 zamanda din, vicdan ve ibadet \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de kapsad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r[foot]Din\u00e7kol, s. 39.[\/foot]. 19. maddede, \u201cKamu d\u00fczenine veya genel ahl\u00e2ka veya bu ama\u00e7larla \u00e7\u0131kar\u0131lan kanunlara ayk\u0131r\u0131 olmayan ibadetler, din\u00ee \u00e2y\u00een ve t\u00f6renler serbesttir<\/em>\u201d ve \u201cKimse, ibadete, din\u00ee \u00e2yin ve t\u00f6renlere kat\u0131lmaya, din\u00ee inan\u00e7 ve kanaatlerini a\u00e7\u0131klamaya zorlanamaz. Kimse, dini inan\u00e7 ve kanaatlerinden dolay\u0131 k\u0131nanamaz<\/em>\u201d ifadeleri yer al\u0131r. 1973 y\u0131l\u0131nda de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011frayan maddenin son h\u00fckm\u00fc ise devletin laik karakterinin g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bi\u00e7imde vurgulan\u0131\u015f\u0131d\u0131r:<\/p>\n \u201cKimse, Devletin sosyal, iktisadi, siyas\u00ee veya hukuki temel d\u00fczenini, k\u0131smen de olsa, din kurallar\u0131na dayand\u0131rma veya siyas\u00ee veya \u015fahsi \u00e7\u0131kar veya n\u00fcfuz sa\u011flama amac\u0131yla, her ne suretle olursa olsun, din\u00ee veya din duygular\u0131n\u0131 yahut dince kutsal say\u0131lan \u015feyleri istismar edemez ve k\u00f6t\u00fcye kullanamaz. Bu yasak d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kan veya ba\u015fkas\u0131n\u0131 bu yolda k\u0131\u015fk\u0131rtan ger\u00e7ek ve t\u00fczel ki\u015filer hakk\u0131nda, kanunun g\u00f6sterdi\u011fi h\u00fck\u00fcmler uygulan\u0131r ve siyasi parti<\/em>ler Anayasa Mahkemesince temelli kapat\u0131l\u0131r.<\/em>\u201d<\/p>\n 1982 Anayasas\u0131 ise yine 2. maddesiyle laikli\u011fi Cumhuriyetin temel bir niteli\u011fi olarak ele alm\u0131\u015f ve d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc madde ile de bir nitelik olarak laiklik ilkesinin de\u011fi\u015ftirilemeyece\u011fini g\u00fcvence alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r. 2. maddenin gerek\u00e7esinde laiklik esas olarak din, inan\u00e7 ve ibadet \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ba\u011flam\u0131nda yorumlanm\u0131\u015ft\u0131r. Buradaki laiklik tan\u0131m\u0131nda \u201cHi\u00e7bir zaman dinsizlik anlam\u0131na gelmeyen laiklik, her ferdin istedi\u011fi inanca, mezhebe sahip olabilmesi, ibadetini yapabilmesi ve dini inan\u00e7lar\u0131ndan dolay\u0131 di\u011fer vatanda\u015flardan farkl\u0131 bir muameleye tabi k\u0131l\u0131nmamas\u0131 anlam\u0131na gelir<\/em>\u201d[foot]Aktaran Din\u00e7kol, s. 59[\/foot] denmektedir. Fakat bu laikli\u011fin ayn\u0131 zamanda din-devlet ayr\u0131m\u0131 olarak anla\u015f\u0131lmas\u0131 noktas\u0131nda bir k\u0131r\u0131lma yaratmaz. Laiklik ilkesi bir yandan devlet faaliyetlerinin din kurallar\u0131na dayand\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nleyen di\u011fer yandan din, vicdan ve ibadet \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00fcvence alt\u0131na alan ilke olarak anayasada d\u00fczenlenmektedir.<\/p>\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin devrimci karakteri ve laiklik ilkesinin alt\u0131n\u0131 doldurmaya dair verdi\u011fi \u00f6nem az \u00f6nce Ayferi G\u00f6ze\u2019nin tan\u0131m\u0131nda alt\u0131 \u00e7izilenlerle uyu\u015fmaktad\u0131r. G\u00f6ze\u2019nin tan\u0131m\u0131nda vurgulanan laikli\u011fin sadece siyasal yap\u0131da de\u011fil ancak hukuki, sosyal, ekonomik yap\u0131da ve e\u011fitim sisteminde kendini g\u00f6stermesi meselesi tam da budur. E\u011fitimin laikle\u015ftirilmesi, toplumsal hayat\u0131 d\u00fczenleyen k\u0131yafetin de\u011fi\u015ftirilerek modern hayata uyarlanmas\u0131 siyasayla birlikte toplumsal ya\u015fam\u0131n di\u011fer unsurlar\u0131nda da de\u011fi\u015fiklikler getirmi\u015ftir. 1922\u2019de saltanat\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131yla ba\u015flay\u0131p, Medeni Kanunun kabul\u00fc ve ard\u0131ndan 1934\u2018de Anayasan\u0131n ilgili maddeleri de\u011fi\u015ftirilerek kad\u0131nlara se\u00e7me ve se\u00e7ilme hakk\u0131 verilmesine kadar uzanan k\u0131sa s\u00fcre\u00e7 asl\u0131nda Bat\u0131\u2019n\u0131n y\u00fczy\u0131llar i\u00e7inde ge\u00e7irdi\u011fi uygarla\u015fma s\u00fcrecinin son derece h\u0131zland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir kopyas\u0131d\u0131r. Bu y\u00fczdendir ki devrim hareketlerinin bir\u00e7o\u011fu gibi laiklik g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar tart\u0131\u015fma konusu yap\u0131lm\u0131\u015f ve halka yay\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 konusunda ele\u015ftiriler alm\u0131\u015ft\u0131r. 1961 ve 1982 Anayasalar\u0131ndaki d\u00fczenlemeler ise devrimin miras\u0131 yan\u0131nda demokratik toplum d\u00fczeninin gereklerini hukuksal ba\u011flam\u0131yla ka\u011f\u0131t \u00fczerinde de olsa laikli\u011fe eklemlemeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Ancak geldi\u011fimiz noktada laikli\u011fin olmazsa olmaz ve geri d\u00f6n\u00fclemez bir ilke oldu\u011fu ve ilerici niteli\u011fi nedeniyle tart\u0131\u015fmas\u0131z kabul edilmesi gerekti\u011fi de ba\u015fka bir ger\u00e7ektir. Bu durum yaz\u0131n\u0131n en ba\u015f\u0131nda bahsetti\u011fimiz T\u00fcrkiye laikli\u011finin \u201csui generis\u201d karakteriyle ilgilidir.<\/p>\n Pozitif d\u00fczenleme bir kenara b\u0131rak\u0131l\u0131rsa, g\u00fcndelik hayatta T\u00fcrkiye\u2019ye \u00f6zg\u00fc laikli\u011fin bu a\u015famadan sonra terkedilip terkedilmeyece\u011fi sava\u015f\u0131ms\u0131z kazand\u0131\u011f\u0131 bu ilkenin toplumsal olarak kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 oran\u0131nda g\u00f6r\u00fclecektir. Keza, d\u00fczenlemelerin ka\u011f\u0131t \u00fczerinde kald\u0131\u011f\u0131, kanunlar\u0131n i\u015flevsizle\u015fti\u011fi hukuki \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilirli\u011fin ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131 kimi durumlarda ilkelerin tutunumu yaln\u0131zca kitlelerin hayat\u0131n ak\u0131\u015f\u0131na verdi\u011fi cevaplarda, tepkilerde gizlidir.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019nin g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ko\u015fullar\u0131nda laikli\u011fin bu sui generis karakterini nas\u0131l yorumlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 zaman g\u00f6sterecektir.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015fundan bug\u00fcne de\u011fin her zaman g\u00fcndemde kalan bir tart\u0131\u015fma: laiklik tart\u0131\u015fmas\u0131. \u00d6zellikle Orta Do\u011fu co\u011frafyas\u0131n\u0131n ve Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n tarihsel varolu\u015fu ve yap\u0131sal dinamiklerinin farkl\u0131l\u0131klar\u0131 bu tart\u0131\u015fman\u0131n en temel nedenlerinden biri. \u0130slam co\u011frafyas\u0131ndaki farkl\u0131 devlet ve y\u00f6netim uygulamalar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda bat\u0131 tarz\u0131 laiklik uygulamas\u0131 en a\u00e7\u0131k haliyle sadece T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015funda g\u00f6zlemlenir. Yine […]<\/p>\n","protected":false},"author":56,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[133,32],"tags":[],"class_list":["post-2199","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-dosya","category-sayilar-4"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2199","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/56"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2199"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2199\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2199"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2199"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2199"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}