{"id":2254,"date":"2017-08-27T23:34:58","date_gmt":"2017-08-27T20:34:58","guid":{"rendered":"http:\/\/hukukdefterleri.com\/?p=2254"},"modified":"2018-02-12T16:33:02","modified_gmt":"2018-02-12T13:33:02","slug":"baskanlik-sistemi-uzerine-dusunceler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/?p=2254","title":{"rendered":"Ba\u015fkanl\u0131k Sistemi \u00dczerine D\u00fc\u015f\u00fcnceler"},"content":{"rendered":"

\nGiri\u015f<\/span>[foot]<\/strong>Burada zikredilen d\u00fc\u015f\u00fcnceler evvelden \u00e7e\u015fitli r\u00f6portaj ve k\u0131sa yaz\u0131larda hemen hemen ayn\u0131 c\u00fcmlelerle belirtilmi\u015ftir. Ancak okumakta oldu\u011funuz \u00e7al\u0131\u015fma, giri\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcne \u00f6znellik \u00fcretimi \u00fczerine yap\u0131lan eklenti ve yaz\u0131n\u0131n b\u00f6l\u00fcmleri i\u00e7erisinde \u201cMillet ve iktidar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkinin somutlan\u0131\u015f bi\u00e7imi\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda sunulan yeni hususlarla donat\u0131lm\u0131\u015f, bu haliyle de \u00f6ncesinin basit tekrar\u0131 olman\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. De\u011ferli okurun bilgisine ve insaf\u0131na sunulur.[\/foot]<\/strong><\/p>\n

Akli dengesi yerinde olan insanlar aras\u0131nda sa\u011flam bir siyasi-toplumsal kriz ya\u015famad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen var m\u0131d\u0131r acaba? Zannetmiyorum. Peki, varl\u0131\u011f\u0131 su g\u00f6t\u00fcrmeyen bu krizden yeni bir h\u00fck\u00fcmet bi\u00e7imi ile \u00e7\u0131kabilir miyiz? Bu soru art\u0131k s\u0131k\u00e7a sorulmaktad\u0131r. Okumakta oldu\u011funuz yaz\u0131 da zikredilen bu soru ekseninde \u015fekillenecektir.<\/p>\n

(Uzun cevap taraf\u0131ndan kesintisiz olarak takip edilecek olan) K\u0131sa cevap \u015f\u00f6yle: Siyasal-toplumsal krizler yeni h\u00fck\u00fcmet bi\u00e7imleri \u00f6nererek atlat\u0131lamaz. Kriz dedi\u011fimiz \u015fey mevcut haliyle toplumsal yap\u0131m\u0131z\u0131n g\u00fcncel ve somut \u00e7eli\u015fkilerimizi erteleme kapasitesindeki azalmaya tekab\u00fcl etmektedir zira.<\/p>\n

\u00c7eli\u015fkilerinizi (\u00e7\u00f6zemeyece\u011finiz kesin ama bir de) erteleyemez iseniz ne olur? Bir dolu \u015fey olur. Tabii \u201cbi- dolu-\u015fey olur\u201d deyip ge\u00e7emeyiz. \u0130lerleyelim: [Toplumsal ili\u015fkilerin] Ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n[\u0131n] psikolojileri a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda endi\u015fe, huzursuzluk, gelecek kayg\u0131s\u0131 ve sair s\u0131k\u0131nt\u0131lar \u00f6ne \u00e7\u0131kar. Nevroz denilen rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131n eldeki (psikolojik, ideolojik, siyasi, iktisadi, hukuki vs.) ara\u00e7larla mevcut sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclememesinden ne\u015fet etti\u011fi hat\u0131rlanmal\u0131d\u0131r. Yurtta\u015flar kendilerini y\u00f6neten kurallar\u0131n te\u015fekk\u00fcl\u00fc s\u00fcrecine kat\u0131lamad\u0131klar\u0131 zehab\u0131na kap\u0131labilirler (belirli durumlarda iyi bir \u015feydir bu ama o belirli durumlarda oldu\u011fumuzu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum.)<\/p>\n

\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Yurtta\u015flar kendilerini y\u00f6neten\u00a0kurallar\u0131n te\u015fekk\u00fcl\u00fc s\u00fcrecinde\u00a0yer almad\u0131klar\u0131n\u0131 hissettiklerinde, bu kurallar\u0131n ne\u015fet etti\u011fi b\u00fct\u00fcn mercilerin (ba\u015fkanl\u0131k, h\u00fck\u00fcmet, parlamento vs.) ve dahi ad\u0131 ge\u00e7en makamlarca \u00fcretilen norm ve kararlar\u0131n me\u015fruiyeti sorgulan\u0131r hale gelir. Sizi temsil etmedi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz bir ba\u015fkanl\u0131k makam\u0131n\u0131n, h\u00fck\u00fcmetin ya da meclisin kararlar\u0131na ancak \u015fiddet muhatap olmak korkusuyla, harici zor neticesinde uyars\u0131n\u0131z, o da uyarsan\u0131z… Nihayetinde ba\u015fkanl\u0131k sistemi de temsili demokrasinin bir halidir. \u015eunu demek istiyorum: Uykusu ka\u00e7m\u0131\u015f birisinin sol taraf\u0131ndan sa\u011f taraf\u0131na do\u011fru d\u00f6nmesinin kendisine ferahl\u0131k getirmeyece\u011fi ne kadar a\u015fikar ise; temsilden m\u00fctevellit krizlerin temsili demokrasinin bir halinden \u00f6tekine ge\u00e7mekle atlat\u0131lamayaca\u011f\u0131 da o kadar a\u015fikard\u0131r.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Temsildeki s\u0131k\u0131nt\u0131 ile me\u015fruiyet aras\u0131nda bir ba\u011flant\u0131 kurduk, daha do\u011frusu a\u00e7\u0131k olan bu ba\u011flant\u0131y\u0131 vurgulad\u0131k. \u015eimdi me\u015fruiyet krizinden ilerleyelim: \u201cYurtta\u015flar\u0131n kendilerini y\u00f6neten kurallar\u0131n olu\u015fumunda pay sahibi oldu\u011fu\u201d inanc\u0131ndaki sars\u0131lma, \u201ctoplumsal b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn oldu\u011fu haliyle s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi\u201d gereklili\u011fi \u00fczerinde sars\u0131c\u0131 bir etki do\u011furur. Toplumlar organizmalara benzemezler. Toplumsal b\u00fct\u00fcnl\u00fck \u00f6n-verili olmad\u0131\u011f\u0131ndan onun \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde yeniden \u00fcretilmesi gerekir. Toplumsal b\u00fct\u00fcn\u00fcn yeniden \u00fcretilmesini sa\u011flayan en temel amillerden birisi hakim bir cumhuriyet projesidir. Bu noktada cumhuriyet projesinin ne oldu\u011funa bakmak laz\u0131m. Cumhuriyet projesi dedi\u011fim \u015fey, \u201cmevcut onca \u00e7eli\u015fkiye ra\u011fmen, \u00f6n-verili olmayan toplumsal b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc neden her g\u00fcn aynen yeniden \u00fcretmemiz gerekti\u011fi\u201d sorusuna verilen iktisadi, siyasi, ideolojik cevab\u0131n k\u00fcm\u00fclatif etkisidir. Cumhuriyet projelerinin belirli bir yap\u0131c\u0131s\u0131 bulunmaz, bunlar pek \u00e7ok kimsenin, oda\u011f\u0131n, failin \u00e7o\u011fu kez tasarlanmam\u0131\u015f kat\u0131l\u0131mlar\u0131yla olu\u015fan \u00f6znesiz s\u00fcre\u00e7lerin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcrler. Ancak bu \u00f6znesiz s\u00fcre\u00e7te failli\u011fe de yer vard\u0131r, yani baz\u0131lar\u0131 di\u011ferlerinden daha etkin olabilirler. Tarihin belli ba\u015fl\u0131 noktalar\u0131nda birileri yap\u0131n\u0131n etkilerinin en g\u00f6r\u00fcn\u00fcr oldu\u011fu pozisyonu tutuyor olabilir.<\/p>\n

Krizin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar \u00fczerindeki \u00a0etkilerinden bahsediyor idik. Bu etkilerden\/semptomlardan birisi de isteksizliktir. Makro s\u00fcre\u00e7ler a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u201cisteksizlik\u201d olarak a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kan tav\u0131r, toplumsal enerjinin kanalize edilememesi neticesi do\u011furan s\u0131n\u0131fsal gerilimlerden m\u00fctevellit durgunlu\u011fa (\u00e7aresizlik haline) denk d\u00fc\u015fer. \u00c7o\u011fu \u201ch\u00fcz\u00fcnl\u00fc \u00f6d\u00fcn verme faaliyetine” denk gelen tav\u0131rlardan m\u00fcte\u015fekkil olan toplumsal pratiklerimizi, oldu\u011fu halleriyle s\u00fcrd\u00fcrme konusundaki isteksizli\u011fimiz, toplumsal yap\u0131m\u0131z\u0131n somut \u00e7eli\u015fkilerimizi erteleme kapasitesindeki eksikli\u011finden ba\u015fka neye tekab\u00fcl edebilir ki? Bir an gelir art\u0131k toplumsall\u0131\u011f\u0131 yeniden \u00fcretme iste\u011fimizi (yutkunmalar\u0131m\u0131z\u0131, hukuka ba\u011fl\u0131 kalma hevesimizi, biraz daha sabredince i\u015flerin d\u00fczelece\u011fine y\u00f6nelik iman\u0131m\u0131z\u0131) k\u00fclliyen terk edebiliriz. \u201cK\u00fclliyen terk etmenin\u201d mevcut toplumsal konumumuzu yukar\u0131ya do\u011fru de\u011fi\u015ftirece\u011fine ya da beklemenin her durumda kaybettirece\u011fine y\u00f6nelik inan\u00e7 artt\u0131\u011f\u0131nda her \u015fey beklenmedik bir h\u0131zla de\u011fi\u015fir. Yani biriken enerji harekete ge\u00e7er, durdu\u011funuz yere g\u00f6re hay\u0131rl\u0131 ya da hay\u0131rs\u0131z bir tak\u0131m neticeler \u00fcretir.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n

H\u00fck\u00fcmet bi\u00e7imleri, muhakeme bi\u00e7imleri, g\u00fcvenlik personeli istihdam bi\u00e7imleri, d\u00f6viz hesaplar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirme yollar\u0131, e\u011flence bi\u00e7imleri, yeni futbol seyir nizamlar\u0131, cenaze adaplar\u0131, kandil kutlama \u00fcsluplar\u0131, d\u00fc\u011f\u00fcn bi\u00e7imleri, yurtseverlik g\u00f6stergeleri, b\u0131y\u0131k bi\u00e7imleri, davet bi\u00e7imleri vs… hepsi bu \u201cterk etme, hem de k\u00fclliyen terk etme\u201d ihtimalinin varl\u0131\u011f\u0131nda anlam kazan\u0131r. Say\u0131lanlar toplumsal ili\u015fkilerin yeniden \u00fcretiminde amil -bir yere kadar kendi otonomilerine sahip- bi\u00e7imlerdir\/kurumlard\u0131r, kabul edilebilirlikleri g\u00f6reli istikrar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131r. Hal b\u00f6yle olunca kriz d\u00f6nemlerinde anlam yitimine maruz kal\u0131rlar. Kriz a\u015f\u0131lamad\u0131k\u00e7a bunlara bir haller olur, yeni istikrar imkanlar\u0131n\u0131n aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7erisinde yeni \u2013istikrars\u0131z ve ge\u00e7ici i\u00e7erikler- edinirler.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Bir cumhuriyet projesi \u00e7\u00f6k\u00fcp de yenisi onun yerini almad\u0131\u011f\u0131nda toplum ger\u00e7ekten evlere \u015fenlik \u00f6znellik beyanlar\u0131yla olduk\u00e7a tuhaf bir evre i\u00e7erisine girer. Diziler ya da arkada\u015f topluluklar\u0131 ya da parklar… toplumsall\u0131\u011f\u0131n \u00fcretildi\u011fi ya da bunun temsilinin ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fi her yer acayip, kimsenin i\u00e7eri\u011fini tam anlam\u0131yla bilemedi\u011fi yeni ve istikrars\u0131z \u00f6znellik beyanlar\u0131yla dolar ta\u015far. Makbul olan\u0131n hangisi oldu\u011funu g\u00f6sterecek b\u00fcy\u00fck bir \u00f6znenin sesleni\u015finin eksikli\u011finde (birden ziyade \u201cb\u00fcy\u00fck \u00f6zne aday\u0131\u201dn\u0131n rakip varl\u0131klar\u0131nda) tav\u0131rlar, hitaplar, jestler, mimikler, k\u0131yafetler, tarzlar (duru\u015f tarzlar\u0131, ili\u015fki tarzlar\u0131, oturu\u015f tarzlar\u0131, ba\u015f\u00f6rt\u00fcs\u00fc-sa\u00e7-\u015fapka-fiyonk ve sair k\u0131yafet tarzlar\u0131) istikrars\u0131z bir \u015fekilde g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n i\u00e7erisine kayar. Mek\u00e2nlar i\u015flevleri ile ayr\u0131lamaz hale gelmeye ba\u015flar. Bir \u00f6nceki d\u00f6neme ait siyaset pozisyonlar\u0131n\u0131 sabitleyen g\u00f6stergeler u\u00e7u\u015fup kar\u0131\u015f\u0131r. Kendisini me\u015frula\u015ft\u0131racak bir gelecek beklentisi sunamayan bulan\u0131kl\u0131k hali olas\u0131 kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131n ho\u015f arifesi olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p, sislerin i\u00e7erisinden her an f\u0131rlay\u0131p \u00fczerinize \u00e7\u0131kabilecek bir kamyonun kuytusuna (pusu atma yerine) d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Art\u0131k (m\u00fcstakbel ya da eski) damatl\u0131k ve gelinliklerimizle birlikte \u00e7at\u0131lar\u0131n \u00fczerinde dansa durma (raks etme) vakti yakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Krizin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 \u00fczerindeki etkilerinden\/semptomlar\u0131ndan birisi de -a\u015famamazl\u0131k halinden kaynakl\u0131- f\u0131rsat\u00e7\u0131l\u0131kt\u0131r. \u015eunu (kald\u0131ysa e\u011fer) ak\u0131lda tutal\u0131m: Krizin etkilerini kendi menfaati i\u00e7in kullanmaya \u00e7al\u0131\u015fan eylem odaklar\u0131 (siyasi \u00f6zneler) her durumda krizi \u00e7\u00f6zmeyi (sistemin \u00e7eli\u015fkileri erteleme kapasitesini art\u0131rmay\u0131) istemekle y\u00fck\u00fcml\u00fc de de\u011fildirler. \u00d6zellikle daha iyisini umamayacak durumda olanlar (daha k\u00f6t\u00fcs\u00fcnden korkanlar) \u00e7\u0131kmazlar\u0131n uzamas\u0131ndan yana tercih bildirirler. Bu son duruma girmi\u015f bir siyasi \u00f6znenin, sonradan toparlan\u0131p eski g\u00fczel g\u00fcnlerine geri d\u00f6nebildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir. Nihai evre, yukar\u0131da bahsedilen istikrars\u0131z \u00f6znellik tarzlar\u0131n\u0131n daha da \u00e7e\u015fitlenmesiyle sonu\u00e7lan\u0131r. Toplumsal hayat b\u00fcy\u00fck boyutlu bol kost\u00fcml\u00fc (ama yine de yavan) bir sosyal g\u00f6sterinin etraf\u0131nda \u00e7i\u00e7eklenir: B\u00fcy\u00fck cenaze t\u00f6renleri, \u00f6fkeli konu\u015fmalar, \u201cben diyorum bu hayvanlar bir t\u00fcrl\u00fc anlam\u0131yor\u201d bak\u0131\u015flar\u0131, taraflar\u0131n akrabalar\u0131n\u0131 evlendiren d\u00fc\u011f\u00fcnler, \u00f6fkeli gururlar, \u201cbelki yar\u0131n\u201dlar ve benzerleri… (\u00c7o\u011fu durumda d\u00fcped\u00fcz salak olan) Kahraman daha konu\u015fmadan, diyece\u011fi denilmi\u015f, suyu da verilmi\u015ftir.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

\u0130ster \u00e7aresizlikten, ister yapacak daha iyi bir i\u015f olmamas\u0131ndan, ister yeni \u201c\u015fiddet teknolojilerine\u201d[foot]<\/strong>\u201c\u015eiddet teknolojisi\u201d terimini post- yap\u0131salc\u0131l\u0131k kokuyor, en sevmedi\u011fim koku. Salt bu gerek\u00e7eyle kavram\u0131n kafas\u0131 hemen orac\u0131kta vurabilir idi. Ama vurulmad\u0131 zira \u201c\u015fiddeti\u201d de \u201ciktidar\u0131\u201d da s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya\u00a0s\u0131n\u0131f ili\u015fkilerine referansla kullan\u0131r iken, yaz\u0131kt\u0131rma\/\u00e7iziktirme key m \u00f6yle gerektirdi.[\/foot]\u00a0<\/strong>y\u00f6nelik ihtiya\u00e7tan olsun bug\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019de birileri anayasa yap\u0131m i\u015fine giri\u015fmi\u015ftir. \u015eu durumda birazdan kopacak olan vaveylay\u0131 \u00a0hesaplay\u0131p, bir tak\u0131m tan\u0131m ve saptama yapmak; dolay\u0131s\u0131yla anayasa yap\u0131m s\u00fcrecinin (iti\u015f-kak\u0131\u015f\u0131n\u0131n) -g\u00f6n\u00fcll\u00fc g\u00f6n\u00fcls\u00fcz- taraflar\u0131na birka\u00e7 hususu hat\u0131rlatmak yerinde olacakt\u0131r. An\u0131lan maksatla \u00f6nce konvansiyonel olmayan bir anayasa tan\u0131m\u0131 yap\u0131lacakt\u0131r. Ard\u0131ndan Cumhuriyet projesi kavram\u0131 \u00fczerine birka\u00e7 tespit sunulacakt\u0131r. Bunu \u201cba\u011flant\u0131l\u0131 sorular\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 izliyor. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc olarak (me\u015fruiyet sorununun anla\u015f\u0131lmas\u0131nda kolayl\u0131k sa\u011flayabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden) 21, 24, 61 ve 82 Anayasalar\u0131nda millet ve iktidar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkinin somutlan\u0131\u015f bi\u00e7imi \u00fczerine yorumlar yap\u0131lacakt\u0131r. Bu \u00e7er\u00e7evede parlamenter sistem, ba\u015fkanl\u0131k sistemi ve bu ikisi aras\u0131ndaki pozisyonlar \u00fczerine bir tak\u0131m tesbitler sunulacakt\u0131r.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Konvansiyonel olmayan bir anayasa tan\u0131m\u0131<\/span><\/p>\n

1-Anayasa yap\u0131m i\u015fine giri\u015fecek kimselere getirilebilecek ilk \u00f6neri, yapacaklar\u0131 \u015feyi \u00f6nce kendilerine bir tan\u0131mlamalar\u0131d\u0131r. \u0130nsan tan\u0131mlayamad\u0131\u011f\u0131 bir \u015feyi yapamaz zira. Al\u0131n size konvansiyonel\/klasik olmayan tan\u0131m: \u201cAnayasa h\u00e2kim bir cumhuriyet projesinin normatif ifadesidir!\u201d. \u201cNiye klasik bir tan\u0131m verilmedi?\u201d diye sorabilirsiniz. H\u00e2kim bir cumhuriyet projesinin yoklu\u011funda, konvansiyonel\/klasik anayasa tan\u0131mlar\u0131n\u0131z bir i\u015fe yaramaz. \u201cDevletin yap\u0131s\u0131n\u0131 ve yurtta\u015flar\u0131n devlet kar\u015f\u0131s\u0131ndaki temel haklar\u0131n\u0131 i\u00e7eren bir metin\u201d olarak anayasa (klasik) tan\u0131m\u0131 anlam\u0131n\u0131 yitirir; klasik bir tan\u0131m verilememesinin sebebi budur. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, \u201cHak ne?\u201d, \u201cBir hak ne zaman temel\/esas hak olur?\u201d, \u201cTemel olmayan haklara ne yapaca\u011f\u0131z?\u201d, \u201c\u00c7at\u0131\u015fan temel haklar aras\u0131nda hangisini se\u00e7ece\u011fiz?\u201d, \u201cDevletin kar\u015f\u0131s\u0131 neresi?\u201d, \u201cDevletin bi\u00e7imi i\u00e7eri\u011fini nas\u0131l etkiler\u201d, \u201c\u0130stanbul\u2019un orta yeri hala sinema m\u0131d\u0131r?\u201d ve sair bir milyon soru ile ba\u015fa \u00e7\u0131kmak m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z konusu anlam yitimi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz hale gelir.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

K\u0131ssadan hisse, h\u00e2kim bir cumhuriyet projesi olu\u015fturmadan anayasan\u0131n ne oldu\u011funu tan\u0131mlamaya kalk\u0131\u015fmay\u0131n. Tan\u0131mlayamad\u0131\u011f\u0131n\u0131z \u015feyi de \u2013 sak\u0131n ama sak\u0131n- yapmay\u0131n. \u015eu da kula\u011f\u0131n\u0131za k\u00fcpe olsun: (Anayasa h\u00e2kim bir cumhuriyet projesinin normatif ifadesi oldu\u011fundan) projeniz, hakim bir projeniz yokken \u2013haliyle- bunun normatif ifadesi de olmaz. C\u00fcssesi olmayan\u0131n g\u00f6lgesi olur mu hi\u00e7? Tekrar edelim: Anayasa yaparak h\u00e2kim bir cumhuriyet projesi olu\u015fturamazs\u0131n\u0131z. Kendisi yokken normatif ifadesini aramay\u0131n, olmaz, \u00f6nce h\u00e2kim bir cumhuriyet projeniz olmal\u0131d\u0131r (kime s\u00f6yl\u00fcyorum ben?).<\/p>\n

\u201cCumhuriyet projesi\u201d ve bunun \u201ch\u00e2kim olmas\u0131 hali\u201d<\/span><\/p>\n

2- \u201cCumhuriyet projesi, hem de h\u00e2kim bir cumhuriyet projesi\u201d olacak deyip duruyoruz. Giri\u015fte k\u0131sa bir tan\u0131m da verdiydik. Onu biraz a\u00e7al\u0131m: Tan\u0131m 1: Cumhuriyet projesi dedi\u011fimiz \u015fey, \u201cmevcut onca \u00e7eli\u015fkiye ra\u011fmen, \u00f6n-verili olmayan toplumsal b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc neden her g\u00fcn aynen yeniden \u00fcretmemiz gerekti\u011fi\u201d sorusuna verilen cevab\u0131n toplumu olu\u015fturan \u00f6beklerin en az birisi i\u00e7erisinde kabul g\u00f6rmesi durumunun kelli felli ismidir. Cumhuriyet projelerinin belirli bir yap\u0131c\u0131s\u0131 bulunmaz, bunlar pek \u00e7ok kimsenin, oda\u011f\u0131n, failin \u00e7o\u011fu kez tasarlanmam\u0131\u015f kat\u0131l\u0131mlar\u0131yla olu\u015fan \u00f6znesiz s\u00fcre\u00e7lerin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcrler. Birinci tan\u0131m kapsam\u0131nda cumhuriyet projeleri bir y\u00fcz\u00fc gelece\u011fe bakan bir di\u011fer y\u00fcz\u00fcn\u00fc ise muhayyel bir ge\u00e7mi\u015fe dayand\u0131ran silindirik (boru k\u0131l\u0131kl\u0131) r\u00fczg\u00e2r\/yel makinelerine benzetilebilir. Tan\u0131m 2: \u201cCumhuriyet projesi\u201d verili bir toplumsal zaman ve uzamda bulunan kimselerin, gelece\u011fi, kapitalist toplumsal formasyonlara m\u00fcndemi\u00e7 onca \u00e7eli\u015fkiye ra\u011fmen (verili s\u0131n\u0131rlar i\u00e7erisinde) bir arada kurma gerek\u00e7elerini i\u00e7eren birbiriyle tutarl\u0131 (ayn\u0131 ideolojik formasyondan ne\u015fet eden) hik\u00e2yeler, inan\u00e7lar, \u00f6n-kabuller, gerek\u00e7eler, mitler, hesaplar ve dahi planlar, toplam\u0131na verdi\u011fimiz \u201cuygun ad\u201dd\u0131r. S\u00f6z konusu \u201cuygun ad\u201d kendisine denk gelen anlat\u0131lar\u0131 ta\u015f\u0131maya hevesli insan \u00f6be\u011fi i\u00e7erisinde \u00e7\u00f6reklenen \u00e7e\u015fitli illete -en ba\u015fta da isteksizlik illetine- melhem\/merhem olabilecektir.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Gelece\u011fi bir arada kurmak \u015fart olmad\u0131\u011f\u0131, toplumsal \u00e7eli\u015fkiler \u00e7o\u011fu kez katlan\u0131labilirlik s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve kendi i\u00e7inde hakl\u0131 \u00f6fkelerin bir k\u0131sm\u0131 u\u00e7arken bir di\u011fer k\u0131sm\u0131 birikti\u011fi i\u00e7in, h\u00e2kim bir cumhuriyet projesinin (ve bunun \u00fcr\u00fcn\u00fc olan toplumsal b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn) varl\u0131k ya da yokluk durumunun k\u00fc\u00e7\u00fck hayatlar\u0131m\u0131z \u00fczerine do\u011frudan ve b\u00fcy\u00fck etkiler \u00fcretebilece\u011fi zahmetsizce s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n

\u201cAnayasa h\u00e2kim bir cumhuriyet projesinin normatif ifadesidir\u201d dedik. Ard\u0131ndan cumhuriyet projesinin anlam\u0131n\u0131 sorgulad\u0131k. Peki, projenin h\u00e2kim olmas\u0131 ne ifade eder? \u0130lgili projenin en velut, keskin has\u0131mlar\u0131 i\u00e7in dahi mevcut di\u011fer olas\u0131l\u0131klara nazaran \u201cehveni \u015fer\u201d haline gelmesini ifade eder. Belirtelim: Projenin has\u0131ms\u0131z \u2013 herkes i\u00e7in do\u011frudan istenebilir- olmas\u0131 durumunda, iktidar \u201ctad\u0131ndan yenmez\u201d bir hale gelir. Ama \u201cehveni \u015fer\u201d form\u00fcl\u00fc bile i\u015fe yarar. Bu durumda da sisteminiz (\u015fer ve \u015fiddetin yan\u0131 s\u0131ra) r\u0131za (dahi) \u00fcretecektir. (H\u00e2kim olma hali i\u00e7in daha fazla lak\u0131rd\u0131 arayabilecek ilgili okur, Ana Fikir sitesinde yay\u0131nlanm\u0131\u015f bulunan \u201cHipokrasi ve Hegemonya\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 da kar\u0131\u015ft\u0131rabilir.)<\/p>\n

Ba\u011flant\u0131l\u0131 sorular<\/span><\/p>\n

3-\u201cH\u00e2kim bir cumhuriyet projesi bulunmasa ne olur?\u201d Evvelden bulunduydu da ne olduydu?\u201d gibi sorular \u00fcretilebilir. Toplumsal b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc sa\u011flayan en temel unsurlardan birisi ba\u015fta da ifade edildi\u011fi gibi h\u00e2kim bir cumhuriyet projesidir. Ve \u015fu noktada biliyoruz ki toplumsal b\u00fct\u00fcnl\u00fck \u00f6n-verili de\u011fildir. H\u00e2kim bir cumhuriyet projesinin bulunmamas\u0131 durumunun bu nedenle ge\u00e7ici olmas\u0131 gerekir. S\u00f6z konusu durum kal\u0131c\u0131 hale gelir ise ya ola\u011fan \u00fcst\u00fc usullerle yeni bir proje olu\u015fturma te\u015febb\u00fcsleri g\u00fcndemi kaplar ya da toplum par\u00e7alan\u0131r. Ola\u011fan-\u00fcst\u00fc usuller deyince akl\u0131n\u0131za yaln\u0131zca bir taraf\/bir re\u00e7ete gelmesin. Herkes kendince bir \u015feyler yapacakt\u0131r art\u0131k.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Millet ve iktidar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkinin somutlan\u0131\u015f bi\u00e7imi<\/span><\/p>\n

4-Kayna\u011f\u0131n\u0131 ulustan\/cumhurdan almayan bir iktidar bug\u00fcn\u00fcn geli\u015fmi\u015f kapitalist toplumlar\u0131 i\u00e7in m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6z\u00fckmemektedir. Cumhur ve iktidar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkinin (bilebildi\u011fimiz kadar\u0131yla) \u00fc\u00e7 modeli bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

Buna g\u00f6re h\u00fck\u00fcmet,<\/p>\n

ya milleti temsil etme (milletin do\u011frudan ve yeg\u00e2ne temsilcisi olma) yolu ile devlet iktidar\u0131n\u0131n sahibi oldu\u011fu varsay\u0131lan bir meclise kar\u015f\u0131 sorumludur, o meclisin iradesini realize etmektedir (birinci durum);<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

ya parlamentonun ve yarg\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, milletin\/halk\u0131n iradesini ifade etti\u011fi kurumlardan yaln\u0131zca birisi olarak y\u00f6netim \u201ci\u015flevini\u201d yerine getiren bir organd\u0131r (ikinci durum),<\/p>\n

ya da halk taraf\u0131ndan parlamentonun yan\u0131 s\u0131ra, ba\u015fkan\u0131n \u015fahs\u0131nda do\u011frudan yetkilendirilmi\u015f bir temsili ayg\u0131tt\u0131r (\u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc durum).<\/p>\n

\u0130lk durum g\u00fc\u00e7ler birli\u011fi ilkesi taraf\u0131ndan belirlenen meclis egemenli\u011fi sistemine denk gelir. Burada millet ve onun tahdit kabul edilmez, \u00fcst\u00fcn iradesi meclis taraf\u0131ndan temsil edilmektedir. Meclis y\u00fcr\u00fctme ve yarg\u0131n\u0131n i\u00e7erisinden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 temel temsil makam\u0131d\u0131r[foot]<\/strong>1921 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 2. Maddesinde bulunan \u201c\u0130cra kudreti ve te\u015fri salahiyeti milletin yeg\u00e2ne ve hakiki m\u00fcmessili olan B\u00fcy\u00fck Millet Meclisinde tecelli ve temerk\u00fcz eder\u201d ve 1924 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 4. maddesinde bulunan \u201cT\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi milletin yeg\u00e2ne ve hakik\u00ee m\u00fcmessili olup Millet nam\u0131na hakk\u0131 h\u00e2kimiyeti istimal eder\u201d ifadeleri an\u0131lan durumu tescil eder.[\/foot].<\/strong><\/p>\n

An\u0131lan sistem \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda Bat\u0131\u2019da ve onun \u00e7evresini olu\u015fturan toplumlarda b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde terk edilmi\u015ftir. Amerika Birle\u015fik Devletleri hegemonyas\u0131 alt\u0131nda yeniden[foot]<\/strong>Uzun Ondokuzuncu Y\u00fczy\u0131l ve k\u0131sa Yirminci Y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda unutulmu\u015f g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in \u201cyeniden\u201d tabiri kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[\/foot]<\/strong> bask\u0131n hale gelen g\u00fc\u00e7ler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 prensibi ve \u2013\u201cmedeni\u201d (civilised)[foot]<\/strong>Uluslararas\u0131 Adalet Divan\u0131\u2019n\u0131 kuran stat\u00fcn\u00fcn 38. Maddesi gere\u011fince.[\/foot]<\/strong> milletlerce benimsendi\u011fi haliyle- hukukun evrensel prensiplerine riayet ilkeleri, kendi egemenli\u011fi \u00fczerinde hi\u00e7bir tahdit kabul etmeyen meclis egemenli\u011fi sistemiyle \u00f6rt\u00fc\u015fmemektedir.<\/p>\n

G\u00fc\u00e7ler birli\u011fi esas\u0131na (birinci durum) dayal\u0131 temsil anlay\u0131\u015f\u0131 ABD hegemonyas\u0131yla b\u00fct\u00fcn\u00fcyle uyumsuz bir hale gelmi\u015ftir. Bir ba\u015fka deyi\u015fle g\u00fc\u00e7ler birli\u011fi prensibiyle i\u015fleyen ve egemen olan meclise:<\/p>\n

\u201csenin iradenin \u00fczerinde medeni milletler taraf\u0131ndan yorumland\u0131\u011f\u0131 haliyle insan haklar\u0131 var\u201d<\/p>\n

ya da<\/p>\n

\u201csenin \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131n yasay\u0131 senden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak millet iktidar\u0131n\u0131 kullanan anayasa mahkemesi anayasaya uygun bulmad\u0131\u201d<\/p>\n

kabilinden c\u00fcmlelerle hitap edilemeyece\u011finden ABD merkezli uluslararas\u0131la\u015fma s\u00fcre\u00e7leri ilk durumla uyu\u015fmaz hale gelmi\u015ftir.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Amerika Birle\u015fik Devletleri (ABD) ba\u011fda\u015f\u0131klar\u0131na ve \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc D\u00fcnya \u00fclkelerine dayatt\u0131\u011f\u0131 yeni bir devlet formunu ve sermayeyi uluslararas\u0131la\u015ft\u0131r\u0131rken, meclis egemenli\u011fi sistemini (g\u00fc\u00e7ler birli\u011fi prensibini) devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakma siyasetini g\u00fctm\u00fc\u015ft\u00fcr ve hala g\u00fctmektedir.<\/p>\n

ABD hegemonyas\u0131 bir devletin kendi b\u00fcnyesinden ba\u015fka yerlerden ne\u015fet eden sermaye gruplar\u0131na ve (farkl\u0131 men\u015feleri olan) sermaye gruplar\u0131n\u0131n da birden ziyade devlete ba\u011fl\u0131 olarak hareket edebildi\u011fi bir stratejiyi sunarken; kendi i\u00e7erisinden kalk\u0131p da Tokyo\u2019lara, Berlin\u2019lere operasyon \u00e7ekecek sermaye gruplar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde kontrol edilemez, \u00fcst\u00fcn, haris, milli ve sair s\u0131fatlarla donat\u0131lm\u0131\u015f meclis iradeleri b\u0131rakmak isteyebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek mant\u0131kl\u0131 ise burada yaz\u0131lanlar da mant\u0131ks\u0131zd\u0131r tabii.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

\u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 benimsenen me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 kurgular silsilesi i\u00e7erisinde, \u201cmilletlerin kendi iradelerini do\u011frudan kullanmalar\u0131\u201d (tam yetkili temsilcileri olan meclislerinin iktidar\u0131n\u0131 k\u0131rpmalar\u0131, onlar\u0131 \u2018organlardan biri\u2019 konumuna sokmalar\u0131) \u2013\u015f\u0131k- form\u00fcl\u00fcn\u00fcn arkas\u0131ndaki neden ABD Hegemonyas\u0131 s\u00fcrecinde yeni form\u00fcllerle (1-millet kendi iktidar\u0131n\u0131 kendi organlar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kullan\u0131r. 2- \u00d6zg\u00fcrl\u00fck (yat\u0131r\u0131m \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc- sermaye birikimi) bir milli devletin s\u0131n\u0131rlar\u0131na kapat\u0131lamaz. ABD \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn koruyucusu olacak, yedi denizde bayrak dola\u015ft\u0131racakt\u0131r vs.) izah edilen yeni bir uluslararas\u0131la\u015fma dalgas\u0131d\u0131r. S\u00f6z konusu uluslararas\u0131la\u015fma salt sermaye hareketlilikleri i\u00e7in de\u011fildir, devlet bi\u00e7imlerinin de uluslararas\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131 gerektirir.<\/p>\n

Bizim 61 ve 82[foot]<\/strong>61 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 4. ve 82 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 6. maddesindeki \u201cMillet, egemenli\u011fini, Anayasan\u0131n koydu\u011fu esaslara g\u00f6re, yetkili organlar eliyle kullan\u0131r\u201d ifadesi bu durumu a\u00e7\u0131k\u00e7a saptamaktad\u0131r. Gelinen noktada Meclis Millet\u2019in yeg\u00e2ne temsilcisi olmaktan \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.[\/foot]<\/strong> Anayasalar\u0131m\u0131z\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131\/benimsedi\u011fi ikinci durum (zannedildi\u011finin aksine CHP DP kap\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n deneyimlerinden de\u011fil) yukar\u0131da bahsi ge\u00e7en me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 kurgular silsilesinin yerelle\u015fmesidir. O ayn\u0131 zamanda g\u00fcn\u00fcm\u00fcz parlamenter sistemlerinin kurgusudur. Bu kapsamda 61 ve 82 Anayasalar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan g\u00fc\u00e7 \u015femas\u0131n\u0131n k\u00f6keni T\u00fcrkiye\u2019nin \u00f6zg\u00fcl tarihinden \u00e7ok sistemin tarihi ve mant\u0131\u011f\u0131 i\u00e7erisinde aranmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

61 ve 82 Anayasalar\u0131nda normatif ifadesini bulan (mevcut) g\u00fc\u00e7 \u015femas\u0131na g\u00f6re meclis, bakanlar kurulu ve yarg\u0131yla birlikte milletin iradesini kulland\u0131\u011f\u0131 organlardan sadece birisidir. An\u0131lan organlardan herhangi birisi bir di\u011ferinin t\u00fcrevi de\u011fildir. Millet temsilini yaln\u0131zca mecliste bulmaz. Art\u0131k Millet iradesini \u00fc\u00e7 ayr\u0131 erkin somutla\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve biri di\u011ferini denetleme iktidar\u0131na sahip \u00fc\u00e7 ayr\u0131 te\u015fkilat arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla (yetkili organlar eliyle) kullanacakt\u0131r.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Tesis edilen bu yeni d\u00fczende (g\u00fc\u00e7 \u015femas\u0131nda) yetkili organlar, iktidarlar\u0131n\u0131\/yetkilerini do\u011frudan milletten al\u0131p millet ad\u0131na kulland\u0131klar\u0131ndan, Anayasa\u2019ya g\u00f6re aralar\u0131nda bir hiyerar\u015fi tertiplemek (se\u00e7ilmi\u015fleri atanm\u0131\u015flara tercih etmek) m\u00fcmk\u00fcn olmayacakt\u0131r.<\/p>\n

Art\u0131k g\u00fc\u00e7ler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 prensibine g\u00f6re i\u015fleyen meclise<\/p>\n

\u201csenin iradenin \u00fczerinde medeni milletler taraf\u0131ndan yorumland\u0131\u011f\u0131 haliyle insan haklar\u0131 var\u201d<\/p>\n

ya da<\/p>\n

\u201csenin \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131n yasay\u0131 senden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak millet iktidar\u0131n\u0131 kullanan anayasa mahkemesi anayasaya uygun bulmad\u0131\u201d<\/p>\n

kabilinden c\u00fcmlelerle hitap edilebilecektir.<\/p>\n

Cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n yetkilerini do\u011frudan milletten alan bu \u00fc\u00e7 organ \u00fczerinde esasl\u0131 bir iktidar\u0131n\u0131n olmamas\u0131 gereklili\u011fi de bu kurgunun do\u011fal sonucu olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Ancak merkez \u00fclkelerde Reagan ve Thatcher, \u00e7evre \u00fclkelerde ise se\u00e7ilmi\u015f Allende\u2019yi askeri darbe ile ala\u015fa\u011f\u0131 eden Pinochet\u2019nin \u015eili\u2019si ile ba\u015flayan neo- liberal d\u00f6nemde h\u00fck\u00fcmet etmenin gereklilikleri, cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yap\u0131s\u0131nda parlamenter sisteminin kurgusuna uymayan de\u011fi\u015fiklikleri g\u00fcndeme getirmi\u015ftir. Kanun h\u00fckm\u00fcnde kararname yoluyla yap\u0131lan d\u00fczenlemeler ve Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n simgesel rol\u00fcn\u00fc d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren anayasal d\u00fczenlemeler neo-liberal d\u00f6nemin y\u00fcr\u00fctme iktidar\u0131n\u0131 yarg\u0131 ve yasama kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00fc\u00e7lendirmeye y\u00f6nelik hukuk politikalar\u0131yla a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Son durum (\u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc durum) ba\u015fkanl\u0131k sistemine denk gelir. Y\u00fcr\u00fctme i\u015flevini yerine getiren (bu erki kullanan) organ\u0131n ba\u015f\u0131n\u0131n da t\u0131pk\u0131 parlamentonun\/meclisin kendisi gibi millet\/ulus taraf\u0131ndan se\u00e7ilmesi durumu, T\u00fcrkiye\u2019nin yabanc\u0131s\u0131 oldu\u011fu bir ba\u015fka sistemi, ba\u015fkanl\u0131k sistemini (ya da kimilerine g\u00f6re \u201cyar\u0131 ba\u015fkanl\u0131k\u201d olarak adland\u0131r\u0131labilecek bir durumu) g\u00fcndeme getirecektir.<\/p>\n

Ba\u015fkanl\u0131k sistemlerinde (halk ya da milletten ald\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131lan yetkiyle) h\u00fck\u00fcmet eden dolay\u0131s\u0131yla y\u00fcr\u00fctme iktidar\u0131n\u0131 kullanan, inisiyatif al\u0131p politika \u00fcreten \u00fcretti\u011fi politikalar neticesi toplumsal art\u0131\u011f\u0131n \u00fcretimi, b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc, payla\u015f\u0131m\u0131 ve t\u00fcketimi \u00fczerinde esasl\u0131 etkiler do\u011furan bir organ g\u00f6rmekteyiz.<\/p>\n

Ba\u015fkanl\u0131k sisteminin ikinci durumda verilen g\u00fc\u00e7 \u015femas\u0131na uygun oldu\u011fu da kolayl\u0131kla s\u00f6ylenebilir. K\u00fcm\u00fclatif bir temsilcisi olmayan millet iradesini organlar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftiriyor ve i\u015fte do\u011frudan milletten ne\u015fet etti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen y\u00fcr\u00fctme organ\u0131 ba\u015fkan\u0131n \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda yerli yerinde duruyor.<\/p>\n

Peki fark nedir? Hat\u0131rlayal\u0131m parlamenter sistemlerde de millet y\u00fcr\u00fctme erkini h\u00fck\u00fcmet \u00fczerinden kullanmaktayd\u0131. Ancak burada h\u00fck\u00fcmet meclis i\u00e7erisinden \u00e7\u0131k\u0131yor, bu suretle iktidarda bulunan gruplar h\u00fck\u00fcmet edebilmek i\u00e7in meclis i\u00e7erisinde h\u00e2kimiyet kurmak durumunda kal\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n

Bu son durumu \u201cg\u00fcvenoyu\u201d, \u201cgensoru\u201d gibi h\u00fck\u00fcmeti d\u00fc\u015f\u00fcrebilecek imk\u00e2nlarla birlikte d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, parlamenter sistemlerde y\u00fcr\u00fctme iktidar\u0131na sahip olman\u0131n \u00f6nko\u015fulunun, yasama iktidar\u0131n\u0131 elde tutmak oldu\u011fu hususu g\u00f6ze \u00e7arpacakt\u0131r.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

Ba\u015fkanl\u0131k sistemlerinin ay\u0131rt edici yan\u0131, bir kez se\u00e7ilen ba\u015fkan\u0131n, iktidar\u0131n\u0131 yeniden \u00fcretmek i\u00e7in se\u00e7ildi\u011fi s\u00fcre boyunca meclisi kontrol etme zorunlulu\u011funun\/\u00f6nko\u015fulunun esasl\u0131 olarak zay\u0131flamas\u0131nda (erozyona u\u011framas\u0131nda) bulunabilir. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, parlamenter sistemde bakanlar kurulu ve liderinin parlamentodaki \u00e7o\u011funlu\u011fa olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131, ba\u015fkanl\u0131k sisteminde \u00e7ok daha azd\u0131r.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Tekrar edelim: Parlamenter sistemde bakanlar kurulu ve liderinin parlamentodaki \u00e7o\u011funlu\u011fa olan s\u00fcrekli ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131, ba\u015fkanl\u0131k sisteminde g\u00f6r\u00fclen bir \u00f6zellik de\u011fildir.<\/p>\n

Parlamenter sistemlerde y\u00fcr\u00fctmenin ba\u015f\u0131 eyleme iktidar\u0131 ile m\u00fccehhez olup (yani politika belirleme ara\u00e7lar\u0131yla donat\u0131lm\u0131\u015f olup), se\u00e7ilmi\u015f meclise kar\u015f\u0131 do\u011frudan sorumludur.<\/p>\n

Devletin ba\u015f\u0131 ise \u2013iktidar\u0131n\u0131 do\u011frudan milletten alan \u00fc\u00e7 kuvvetin sorumlu ba\u015flar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda- sorumsuz olacakt\u0131r. Devlet ba\u015fkan\u0131n\u0131n sorumsuzlu\u011fu onun iktidar kulanamamas\u0131ndan \u2013bu iktidar\u0131n milletin organlar\u0131na b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131ndan- m\u00fctevellid bir durumdur.<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla parlamenter sistemlerinde cumhurba\u015fkan\u0131na tan\u0131nan iktidar (olumsal\u0131n kar\u015f\u0131t\u0131 olarak) negatiftir. Cumhurba\u015fkan\u0131 eyleyebilmek (politika belirleyebilmek; k\u00f6pr\u00fc yapt\u0131rmak, su kanal\u0131 a\u00e7mak) i\u00e7in de\u011fil, eyleyenlerin (eyleme iktidar\u0131 ile m\u00fccehhez olanlar\u0131n) eylemlerini d\u00fczenleyebilmek i\u00e7in yetkilendirilmi\u015ftir, o da s\u0131n\u0131rl\u0131 olarak.<\/p>\n

Gelinen noktada ba\u015fkanl\u0131k sistemini (yar\u0131-ba\u015fkanl\u0131k ve parlamenter sistemlerden ay\u0131ran iki temel hususu \u015f\u00f6yle s\u0131ralayabiliriz:<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Ba\u015fkanl\u0131k sistemlerinde:
\n1-Ba\u015fkan y\u00fcr\u00fctme erkini kullan\u0131r. \u0130ktidar\u0131 negatif de\u011fil olumsald\u0131r, pozitiftir. Dolay\u0131s\u0131yla ba\u015fkan tercihlerde bulunur, h\u00fck\u00fcmet eder. Bir ba\u015fka deyi\u015fle inisiyatif al\u0131p politika \u00fcretir. \u00dcretti\u011fi politikalar neticesi toplumsal art\u0131\u011f\u0131n \u00fcretimi, b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc, payla\u015f\u0131m\u0131 ve t\u00fcketimi \u00fczerinde esasl\u0131 etkiler meydana getirir.<\/p>\n

H\u00fck\u00fcmet iki \u015fehrin aras\u0131 ileti\u015fim ve etkile\u015fimi yeni demiryolu d\u00f6\u015feyerek mi yoksa deniz yoluyla m\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r? \u0130ki \u015fehir aras\u0131ndaki etkile\u015fimi art\u0131racak \u00f6nlemlere gerek var m\u0131d\u0131r? Niye ula\u015f\u0131m ve ileti\u015fim alan\u0131ndaki k\u0131s\u0131tl\u0131 yat\u0131r\u0131mlar o iki \u015fehre gidecektir de di\u011ferlerine gitmeyecektir? Alternatif ula\u015f\u0131m ve ileti\u015fim rotalar\u0131 nas\u0131l olacakt\u0131r? Subvansiyonlar nas\u0131l da\u011f\u0131t\u0131lacakt\u0131r? \u0130mar politikalar\u0131 nas\u0131l \u015fekillenecektir? D\u00f6viz politikas\u0131 ne olacakt\u0131r? \u0130thal ikameci mi yoksa ihra\u00e7 ikameci bir politika m\u0131 benimsenecektir? Az \u00f6nce verilen sorular ve benzerleri (ister iktisadi ister siyasi ya da k\u00fclt\u00fcrel esasl\u0131) politika \u00fcretiminin teknik bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131, her karar\u0131n bir miktar menfaati korurken bir seri menfaate de halel getirece\u011fi ger\u00e7e\u011fini hat\u0131rlaman\u0131za yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n uhdesine verilen eyleme imkan\u0131, tercih etme (dolay\u0131s\u0131yla d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakma), ba\u015flatma, ilerletme, tatbik etme ve neticelendirme iktidar\u0131n\u0131 i\u00e7erir.<\/p>\n

2-Ba\u015fkanl\u0131k makam\u0131n\u0131n elinde tuttu\u011fu erkin (y\u00fcr\u00fctme erkinin) bekas\u0131\/s\u00fcreklili\u011fi iktidar partisinin parlamentodaki \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn herg\u00fcn yeniden \u00fcretilmesi ko\u015fuluna ba\u011fl\u0131 de\u011fildir. Ba\u015fkan, parlamento kar\u015f\u0131s\u0131nda iktidar\u0131n\u0131 herg\u00fcn aynen yeniden \u00fcretme zorunlulu\u011fundan [b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde] kurtulmu\u015f olan kimsedir.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Yar\u0131 ba\u015fkanl\u0131k sistemi ya da partili cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 gibi isimler alt\u0131nda zikredilen \u00f6neriler parlamenter sitemlerle ba\u015fkanl\u0131k sistemleri aras\u0131nda oldu\u011fu varsay\u0131lan birtak\u0131m dura\u011fa i\u015faret etmektedir.<\/p>\n

Bizim sundu\u011fumuz kriter a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir sistemi yar\u0131 ba\u015fkanl\u0131k sistemi yapan husus makama gelen ki\u015finin nas\u0131l se\u00e7ildi\u011fi sorusuna verilebilecek bir yan\u0131tla belirlenemez. En ba\u015ftan s\u00f6ylemek gerekir ki : \u201cParlamenter sistemi\u201d ve ba\u015fkanl\u0131k sistemini\u201d makamlar\u0131n i\u015flevleri \u00fczerinden anlat\u0131p\/a\u00e7\u0131klay\u0131p, i\u015f yar\u0131-ba\u015fkanl\u0131k haline gelince ki\u015finin g\u00f6reve getirilme y\u00f6ntemine referansla tan\u0131m yapmak \u00e7eli\u015fiktir. Ya \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fc de atanma usullerine ili\u015fkin betimleyici bir \u00fcslupla s\u0131ralamak ya da hepsini i\u015flevsel a\u00e7\u0131klamaya tabi tutmak gerekir.<\/p>\n

\u0130\u015flevsel yorumdan gidersek, bir sistemi yar\u0131-ba\u015fkanl\u0131k sistemi yapan \u015feyin ba\u015fkanl\u0131k sistemini belirleyen ve yukar\u0131da verilmi\u015f olan unsurlardan birisinin bulunmamas\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Buna g\u00f6re:<\/p>\n

1-Verili bir meclise kar\u015f\u0131 sorumlu olan (iktidar\u0131n\u0131 herg\u00fcn yeniden ilgili meclis kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00fcretmek durumunda olan) (se\u00e7ilmi\u015f) ba\u015fkan\u0131n inisiyatif kullanabilmesi ve olumsal m\u00fcdahalelerle politika belirleyebilmesi<\/p>\n

ya da<\/p>\n

2-ilgili ba\u015fkan\u0131n iktidar\u0131n\u0131 yeniden \u00fcretmek i\u00e7in meclise kar\u015f\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131 olmamas\u0131 ama bu sefer meclise kar\u015f\u0131 sorumlu bir h\u00fck\u00fcmetin kat\u0131l\u0131m\u0131yla<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

olumsal politikalar \u00fcretmesidir. Bu son hal, partili cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 diye bir\u015fey olabilecek ise, i\u015fte onun mant\u0131\u011f\u0131na denk d\u00fc\u015fer.<\/p>\n

S\u00f6z konusu mekanizmaya uygun \u015fekilde, yar\u0131 ba\u015fkanl\u0131k sisteminde
\n\u2022 devlet ba\u015fkan\u0131 ve h\u00fck\u00fcmet ayr\u0131 ayr\u0131 se\u00e7ilir; makamlar\u0131n farkl\u0131 se\u00e7im zamanlar\u0131nda doldurulmas\u0131 da \u00f6nerilebilinir;<\/p>\n

\u2022 birinci varyantta yar\u0131- ba\u015fkan h\u00fck\u00fcmetin yerini ele ge\u00e7irecektir. Bir ba\u015fka deyi\u015fle h\u00fck\u00fcmete d\u00f6n\u00fc\u015fecektir. Dolay\u0131s\u0131yla cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n negatif, kolayla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 (eyleyenlerin eylemlerini etkinle\u015ftiren) iktidar\u0131 yan\u0131 s\u0131ra politika \u00fcreten iktidara da (iktidar\u0131n pozitif vechesine de) sahip olacakt\u0131r.<\/p>\n

\u2022 ikinci varyantta ba\u015fbakan(l\u0131k makam\u0131) varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korur, ba\u015fbakan parlamento kar\u015f\u0131s\u0131nda sorumlu olmaya devam eder ve yasama s\u00fcrecine tasar\u0131 format\u0131nda \u00f6neri sunma iktidar\u0131n\u0131 korur. Bu durumda ba\u015fkan olumsal-eyleyici iktidar kullanamaz; kullanmas\u0131 durumunda ba\u015fkan\u0131n i\u015flemlerinin hukuki denetimi ciddi sorunlar yarat\u0131r.<\/p>\n

\u2022 ikinci varyantta bakanlar -ba\u015fkanl\u0131k sisteminde oldu\u011funun aksine- ba\u015fkan\u0131n adamlar\u0131 stat\u00fcs\u00fcnde olmay\u0131p zay\u0131flam\u0131\u015f\u00a0olan ba\u015fbakan \u00e7evresinde, eskisine (parlamenter sistemin h\u00fck\u00fcmetine) nazaran daha m\u00fcstakil hale gelmi\u015f pozisyonlar\u0131 tutarlar. S\u00f6z konusu varyantta ba\u015fbakanl\u0131k makam\u0131n\u0131n koordine edici imkanlar\u0131 azal\u0131r. S\u00f6z konusu makam kendisine ait olmayan eylemlerin siyasi\/hukuki sorumlulu\u011funun kayd\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 bir makama d\u00f6n\u00fc\u015febilir.<\/p>\n

\u2022 her iki varyantta da bakanlar yasama meclisine kar\u015f\u0131 sorumlu olmak durumundad\u0131rlar (bir ba\u015fka deyi\u015fle yar\u0131-ba\u015fkanl\u0131k sistemlerinde de y\u00fcr\u00fctme iktidar\u0131n\u0131 kullananlar parlamento \u00fczerindeki iktidar\u0131n\u0131 her g\u00fcn aynen-yeniden \u00fcretmek durumundad\u0131r).<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

\u2022 siyasetin en temel mekan\u0131 meclistir.<\/p>\n

\u015eu durumda yar\u0131-ba\u015fkanl\u0131k sistemi olarak adland\u0131r\u0131lan ve esas\u0131n\u0131 yar\u0131- ba\u015fkan\u0131n<\/p>\n

1-(sorumsuz olmaya devam ederken) belirli (s\u0131n\u0131rl\u0131) alanlarda ki\u015fisel (bakanlar kurulundan ba\u011f\u0131ms\u0131z) iktidar tatbik edebilmesi<\/p>\n

ya da<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

2-(h\u00fck\u00fcmetin yerine ge\u00e7mek
\nsuretiyle) sorumlu olup ayn\u0131 anda cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na ait negatif iktidar\u0131 da kullanmas\u0131<\/p>\n

esas\u0131na dayand\u0131ran\u00a0yar\u0131-ba\u015fkanl\u0131k sisteminin bir sentezden ziyade parlamenter sistemin yasama aleyhine zay\u0131flat\u0131lm\u0131\u015f bir versiyonunu olu\u015fturdu\u011funu s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r.<\/p>\n

Netice<\/span><\/p>\n

Nihayetinde, bug\u00fcn\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019sinde (yani h\u00e2kim bir cumhuriyet projesine sahip olmayan bir \u00fclkede) \u201canayasa yap\u0131m becerisi\u201d ya da \u201cba\u015fkanl\u0131k sistemini getirme kabiliyeti\u201d krizi y\u00fckselerek a\u015fmaya yarayabilecek imk\u00e2nlar sunmamaktad\u0131r.<\/p>\n

Krizi uygun \u015fekilde a\u015fabilmek i\u00e7in isteksizli\u011fimizi adanm\u0131\u015fl\u0131\u011fa \u00e7evirebilecek bir r\u00fczg\u00e2r makinesi gerekir. Bu da yetmez r\u00fczg\u00e2r makinesinin \u00fcretti\u011fi yel b\u00fct\u00fcn de\u011firmenlere d\u00f6nme gerek\u00e7esi \u00fcretebilecek kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc olabilmelidir. Bir ba\u015fka deyi\u015fle hegemonik cumhuriyet projesi denilen \u015feyin tesisi ve etkisi, r\u0131za \u00fcretebilme kapasitenizle (g\u00f6reli de olsa istikrarl\u0131 hale getirebilece\u011finiz bir birikim rejimi sunma becerinizle) ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

R\u0131za de\u011fil de \u015fiddet \u00fcreterek h\u00fckmetmeyi hedefleyenler (ba\u015fkanl\u0131k sistemini krizi y\u00fckselerek a\u015fmak i\u00e7in de\u011fil de sunabilece\u011fi ek \u015fiddet imk\u00e2nlar\u0131 i\u00e7in isteyenler) i\u00e7in \u00e7ok ama \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc k\u00fcresel m\u00fcttefikler gerekir. Bunlardan da mahrumsan\u0131z, hem do\u011fa-\u00fcst\u00fc hem de ikna edici hik\u00e2yeler yazabilmeniz ve hikayenizi dinleyenleri ge\u00e7ici olarak de\u011fil uzun s\u00fcre i\u00e7in ikna edebilmeniz beklenir.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Giri\u015f[foot]Burada zikredilen d\u00fc\u015f\u00fcnceler evvelden \u00e7e\u015fitli r\u00f6portaj ve k\u0131sa yaz\u0131larda hemen hemen ayn\u0131 c\u00fcmlelerle belirtilmi\u015ftir. Ancak okumakta oldu\u011funuz \u00e7al\u0131\u015fma, giri\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcne \u00f6znellik \u00fcretimi \u00fczerine yap\u0131lan eklenti ve yaz\u0131n\u0131n b\u00f6l\u00fcmleri i\u00e7erisinde \u201cMillet ve iktidar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkinin somutlan\u0131\u015f bi\u00e7imi\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda sunulan yeni hususlarla donat\u0131lm\u0131\u015f, bu haliyle de \u00f6ncesinin basit tekrar\u0131 olman\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. De\u011ferli okurun bilgisine […]<\/p>\n","protected":false},"author":70,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[133,85],"tags":[],"class_list":["post-2254","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-dosya","category-sayilar-5"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2254","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/70"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2254"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2254\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2254"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2254"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2254"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}