\u00d6nceleri \u201cT\u00fcrk tipi\u201d sonralar\u0131 da \u201ccumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131\u201d sistemi olarak \u00f6nerilen yeni h\u00fck\u00fcmet sisteminin nas\u0131l bir ba\u015fkanl\u0131k sistemi modeli sundu\u011funu anlamak i\u00e7in h\u00fck\u00fcmet sistemlerinin i\u015fleyi\u015fine etki eden temel dinamikleri bilmek ve bunlar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 veriler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda analiz etmek gereklidir.<\/p>\n
1787 tarihli ABD Anayasa\u2019s\u0131 taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015f olan kimilerinin saf, kimilerinin ger\u00e7ek ba\u015fkanl\u0131k sistemi olarak niteledi\u011fi sistem bu t\u00fcr\u00fcn ilk \u00f6rne\u011fidir. Bu ilk \u00f6rnekten g\u00fcn\u00fcm\u00fcze Latin Amerika, Afrika ve Asya\u2019da kendisini ba\u015fkanl\u0131k sistemi olarak niteleyen ve de\u011fi\u015fik dinamiklerin etkisi alt\u0131nda olduk\u00e7a ba\u015fkala\u015fm\u0131\u015f hatta yozla\u015fm\u0131\u015f \u00f6rnekler ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00f6rnekler aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klar\u0131 yaratan temel husus nedir? Di\u011fer bir deyi\u015fle sistemlerin i\u015fleyi\u015fini etkileyen dinamikler nelerdir?<\/p>\n
\u00dclkelerin anayasalar\u0131nda yasama ve y\u00fcr\u00fctmeye verilen yetkilerin derecesi \u00f6nemlidir ama bundan da \u00f6nemlisi siyasi iktidar\u0131 denetleyecek ve kontrol edecek kurumsal mekanizmalar\u0131n g\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Modern \u00e7o\u011fulcu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc demokrasileri di\u011fer rejimlerden ay\u0131ran husus, anayasalar\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck odakl\u0131 bi\u00e7imde, siyasi iktidar\u0131 s\u0131n\u0131rlamak ve denetleyerek hukuk i\u00e7inde kalmalar\u0131n\u0131 sa\u011flamak \u00fczere yaz\u0131lmas\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131 ile bir h\u00fck\u00fcmet sisteminin tercih edilmesi esnas\u0131nda, bu sistemi tercih eden kurucu iradenin amac\u0131, o rejimin de gidi\u015fat\u0131n\u0131 \u015fekillendirmektedir. Yasland\u0131klar\u0131 ve iktidarlar\u0131n\u0131 me\u015frula\u015ft\u0131rmak \u00fczere kulland\u0131klar\u0131 ideoloji de ayn\u0131 \u015fekilde i\u015fleyi\u015ften neler bekleyebilece\u011fimizi bize g\u00f6stermektedir.<\/p>\n
Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, \u00e7ok partili se\u00e7imlerin var oldu\u011fu sistemlerde siyasi partiler ana akt\u00f6rler olarak rejimi de \u015fekillendirici etki yaratmaktad\u0131rlar. Partiler, birbirleri ile olan rekabet ili\u015fkilerinin bi\u00e7imini ifade eden bir sistem i\u00e7inde i\u015flev g\u00f6r\u00fcr\u00fcler ve bu sistemler de rejimin i\u015fleyi\u015fini anayasalar\u0131n yaz\u0131l\u0131 normlar\u0131ndan bile fazla \u015fekillendirme g\u00fcc\u00fcne sahiptir. \u00d6rne\u011fin, baz\u0131 \u00fclkelerde iktidar iki b\u00fcy\u00fck parti aras\u0131nda gidip gelir ya da payla\u015f\u0131l\u0131r. Bunlar iki parti sistemleridir. \u0130ktidar eninde sonunda el de\u011fi\u015ftirdi\u011finden dengeli sistemlerdir. Kimi \u00fclkede ise iktidara sahip ya da ortak olma \u015fans\u0131na sahip parti say\u0131s\u0131 \u00fc\u00e7ten fazlad\u0131r. Oylar\u0131n b\u00f6l\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc hi\u00e7bir partiye yasama organ\u0131nda tek ba\u015f\u0131na kara alma g\u00fcc\u00fc vermez. Bu durumlarda o \u00fclkedeki kutupla\u015fma seviyesi ve siyasi b\u00f6l\u00fcnmelerin ekseni iktidar\u0131n ve muhtemel koalisyonlar\u0131n ne \u015fekilde i\u015fleyece\u011fini belirler. \u00d6rne\u011fin yasama organ\u0131nda \u00e7ok say\u0131da parti oldu\u011funu, bunlar\u0131n ikiden fazla kutuplu olarak aralar\u0131nda b\u00f6l\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc varsayal\u0131m. O zaman a\u015f\u0131r\u0131 \u00e7ok partili bir yap\u0131dan s\u00f6z ederiz ve y\u00f6netilmesi zor bir \u00fclke ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r\u0131z. Birde iktidara hep ayn\u0131 tek partinin kal\u0131c\u0131 \u015fekilde h\u00e2kim oldu\u011fu sistemler vard\u0131r ki iktidar el de\u011fi\u015ftiremedi\u011finden bunlar demokrasi i\u00e7in a\u015f\u0131r\u0131 \u00e7ok parti sistemlerinden bile fazla tehlike te\u015fkil etmektedirler. Yukar\u0131da kabaca \u00f6zetlenen temel dinamikler ba\u015fkanl\u0131k sistemlerini de di\u011fer h\u00fck\u00fcmet sistemlerinde oldu\u011fu gibi kendi i\u00e7inde de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011fratmaktad\u0131rlar.<\/p>\n
Peki, yukar\u0131daki dinamikler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrkiye i\u00e7in \u00f6nerilen ba\u015fkanl\u0131k nas\u0131l bir model sunmaktad\u0131r? \u00d6ncelikle kuvvetler aras\u0131ndaki anayasal g\u00fc\u00e7 payla\u015f\u0131m\u0131n ve hepsinden de \u00f6nemlisi kontrol ve denge cihazlar\u0131n\u0131n belirleni\u015f bi\u00e7imine bak\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Yasama ve y\u00fcr\u00fctmenin olu\u015fum \u015fekli, yetkileri ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 konumlar\u0131na bakarak ba\u015flayabiliriz. Organlar\u0131n olu\u015fum bi\u00e7imi olarak ayn\u0131 g\u00fcn yap\u0131lan iki ayr\u0131 se\u00e7im (yasama\/meclis ve y\u00fcr\u00fctme yani ba\u015fkanl\u0131k se\u00e7imlerinin ilk turu) \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir. Ba\u015fkanl\u0131k se\u00e7imlerindeki adaylar\u0131n siyasi parti genel ba\u015fkan\u0131 olmalar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fc a\u00e7\u0131lmakta, parti disiplini yani meclisteki partilerin milletvekillerinin bir grup olarak birlikte hareket etme zorunlulu\u011fu devam ettirilmektedir. B\u00f6ylece parti genel ba\u015fkan\u0131 olarak meclis grubunu kontrol eden ba\u015fkanlar yarat\u0131lmas\u0131 ama\u00e7lanmaktad\u0131r. E\u011fer meclis grubu \u00e7o\u011funluk ise parti grubu arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile meclisi de kontrol edebilen bir ba\u015fkan yarat\u0131lmas\u0131 hedeflenmektedir. Se\u00e7imlerin ayn\u0131 g\u00fcn yap\u0131lmas\u0131n\u0131n da s\u00f6z konusu \u00e7o\u011funlu\u011fu yarataca\u011f\u0131 varsay\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
Parlamenter sistemlerin tekil demokratik me\u015fruluk mant\u0131\u011f\u0131, yani se\u00e7menin meclisi se\u00e7mesi h\u00fck\u00fcmetin meclis i\u00e7inden \u00e7\u0131kmas\u0131 olgusu h\u00fck\u00fcmet edebilmek i\u00e7in parti disiplinini gerekli k\u0131lmaktad\u0131r. Zira h\u00fck\u00fcmetin olu\u015fmas\u0131 ve g\u00f6revde kalmas\u0131 meclis \u00e7o\u011funlu\u011funun iradesine (g\u00fcvenoyu\/gensoru arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla) ba\u011fl\u0131d\u0131r. Se\u00e7ilmi\u015f meclis \u00e7o\u011funlu\u011fu kendi i\u00e7inden siyasi iktidar\u0131 \u00e7\u0131kartmaktad\u0131r.<\/p>\n
B\u00f6yle bir zorunluluk bulunmayan \u00e7ifte demokratik me\u015frulu\u011fa sahip ba\u015fkanl\u0131k sistemlerinin mant\u0131\u011f\u0131 ise ba\u015fkanlar\u0131n parti genel ba\u015fkan\u0131 olmamas\u0131, yasaman\u0131n iradesinin y\u00fcr\u00fctmeden ayr\u0131 olu\u015fmas\u0131n\u0131 gerekli k\u0131lmaktad\u0131r. Zira se\u00e7ilmi\u015f meclis \u00e7o\u011funlu\u011fundan ba\u015fka bir y\u00fcr\u00fctme olu\u015fturulmaktad\u0131r. Bu takdirde se\u00e7ilmi\u015f meclis \u00e7o\u011funlu\u011funun i\u015flevi kendisi d\u0131\u015f\u0131nda olu\u015fan y\u00fcr\u00fctmeyi dengelemek, s\u0131n\u0131rlamak ve denetlemektir. Nitekim ABD d\u00e2hil demokratik \u00f6rneklerde durum bu \u015fekildedir. Yeni anayasada ise ba\u015fkanl\u0131k sisteminin organlar\u0131 olu\u015fturma bi\u00e7imi, parlamenter sistemin h\u00fck\u00fcmeti devam ettirme mant\u0131\u011f\u0131na monte edilmektedir. B\u00f6ylelikle yasama organ\u0131n\u0131n hem h\u00fck\u00fcmeti olu\u015fturma iradesi hem de onu denetleme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 ortadan kald\u0131r\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
Ancak s\u00f6z konusu melezleme ba\u015fkanl\u0131k sisteminde mevcut en \u00f6nemli demokratik kontrol denge cihaz\u0131n\u0131 etkisizle\u015ftirirken, parlamenter sistemin meclis \u00e7o\u011funlu\u011funun iradesine ba\u011fl\u0131 h\u00fck\u00fcmet modelini de ortadan kald\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n
Organlar\u0131n yetkilerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da \u00f6neride yasamaya ait \u00f6nemli yetkilerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fctmeye devredildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Yasamadan y\u00fcr\u00fctmeye yetki aktar\u0131m\u0131 beraberinde g\u00fc\u00e7lenen bir ba\u015fkan ve zay\u0131flayan bir meclis sonucunu da getirmektedir. Yasamaya ait yetkilerin en \u00f6nemlisi hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz kanun yapmakt\u0131r. Modern demokrasinin do\u011fu\u015fu ile birlikte genel oyla se\u00e7ilen meclislerin soyut, genel, gayri-\u015fahsi kurallar koymas\u0131 yani kanun yapmas\u0131 kaidesi de ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Toplumun geneline uygulanan, bir ki\u015fi i\u00e7in de\u011fil, ki\u015filerden ba\u011f\u0131ms\u0131z soyut olarak tarif edilen durumlar i\u00e7in ileriye d\u00f6n\u00fck olarak genel kurallar konulmas\u0131 ayn\u0131 zamanda bireylere hukuk g\u00fcvenli\u011fi de sa\u011flayan bir kazan\u0131m olarak belirmi\u015ftir.<\/p>\n
De\u011fi\u015fiklikle birlikte iki ayr\u0131 durumda ba\u015fkanlara yasa g\u00fcc\u00fcnde i\u015flem yapma yetkisi devredilmektedir. Birinci halde herhangi bir ola\u011fan\u00fcst\u00fc hal, kriz ya da gereklilik olmaks\u0131z\u0131n ba\u015fkanlara ki\u015fi haklar\u0131 ve siyasal haklar d\u0131\u015f\u0131ndaki, meclisin a\u00e7\u0131k\u00e7a d\u00fczenlemedi\u011fi konularda ki bunlara sosyal-ekonomik haklar da d\u00e2hil sonradan bir meclis denetimi \u00f6ng\u00f6r\u00fclmeksizin yasa g\u00fcc\u00fcnde i\u015flem yapma yetkisi verilmektedir. Bu demektir ki, ba\u015fkan belirleyece\u011fi siyasi program\u0131 hayata ge\u00e7irebilmek i\u00e7in demokratik olarak se\u00e7ilmi\u015f yasaman\u0131n r\u0131zas\u0131na ihtiya\u00e7 duymamaktad\u0131r. Yasaman\u0131n en \u00f6nemli varl\u0131k sebebi olan yasa yapma yetkisi \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde tahrip olmakta, herhangi bir zaman ya da kriz hali, aciliyet gibi bir gereklilik \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc aranmaks\u0131z\u0131n yasama yetkisi y\u00fcr\u00fctmeye verilmektedir. Bu noktada unutulmamas\u0131 gereken bir husus da ba\u015fkanlar\u0131n veto yetkisidir. Meclis \u00e7o\u011funlu\u011funun bir konuyu a\u00e7\u0131k\u00e7a d\u00fczenlememesi \u015fart\u0131na ba\u011fl\u0131 olan bu yetkiyi kullanabilmek i\u00e7in ba\u015fkanlar veto yetkisini devreye sokarak yasa \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 engelleyebilir ard\u0131ndan da kendi istedi\u011fi d\u00fczenlemeyi getirebilirler. Yasa \u00e7\u0131karmak i\u00e7in \u00fcye tam say\u0131s\u0131n\u0131n d\u00f6rtte birinin bir fazlas\u0131ndan az olmamak ko\u015fulu (152 ve \u00fczeri oy) ile toplant\u0131ya kat\u0131lanlar\u0131n salt \u00e7o\u011funlu\u011fu yeterli iken veto yetkisinin a\u015f\u0131lmas\u0131 \u00fcye tam say\u0131s\u0131n\u0131n salt \u00e7o\u011funlu\u011funun (301 oy) bunu a\u015fma iradesine ba\u011fl\u0131d\u0131r. B\u0131rak\u0131lan her bo\u015fluk cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 kararnamesi ile dolabilecektir. Ayr\u0131ca cumhurba\u015fkanlar\u0131n\u0131n yasalar\u0131n yeterince net olmad\u0131klar\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrerek, farkl\u0131 ama\u00e7lara hizmet eden d\u00fczenlemeler yapmalar\u0131, hukuk sistemi i\u00e7inde ke\u015fmeke\u015f yaratmalar\u0131 da olas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Yasa g\u00fcc\u00fcnde i\u015flem yap\u0131labilecek ikinci husus da ola\u011fan\u00fcst\u00fc d\u00f6nemlerdedir. Ba\u015fkanlar ola\u011fan\u00fcst\u00fc hali \u00f6nce tek ba\u015f\u0131na ilan edip, ard\u0131ndan da hi\u00e7bir konu s\u0131n\u0131rlamas\u0131 olmaks\u0131z\u0131n t\u00fcm hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri ask\u0131ya alabilecek \u015fekilde yine tek ba\u015flar\u0131na KHK (kanun h\u00fckm\u00fcnde kararname) yapabilirler. Bunlar meclisin denetimine tabi olup \u00fc\u00e7 ay i\u00e7inde g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclmeleri zorunludur. Aksi halde kendiliklerinden kalkarlar. Getirilen s\u00fcre s\u0131n\u0131r\u0131 olumlu olmakla birlikte unutulmamal\u0131d\u0131r ki asl\u0131nda sadece ge\u00e7ici d\u00fczenleme yap\u0131labilecek olan bu KHK\u2019lerle \u015fu an T\u00fcrkiye\u2019de pek \u00e7ok ola\u011fan d\u00f6nem yasas\u0131 de\u011fi\u015ftirilmi\u015f ve kal\u0131c\u0131 d\u00fczenlemeler yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Burada meclisin denetim yetkisini etkili \u015fekilde kullanmas\u0131, i\u00e7indeki partizan \u00e7o\u011funlu\u011fun cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n kontrol\u00fcnde olmamas\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 husus Anayasa Mahkemesi denetimi i\u00e7in de ge\u00e7erlidir.<\/p>\n
Verilen yasa g\u00fcc\u00fcnde i\u015flem yapma yetkisi, meclis kar\u015f\u0131s\u0131nda cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131 fevkalade g\u00fc\u00e7lendiren bir yetki olup, ABD tipi saf ba\u015fkanl\u0131k ile \u00f6zellikle Latin Amerika\u2019daki bozulmu\u015f \u00f6rnekler aras\u0131ndaki temel fark\u0131 olu\u015fturan yetkidir.[foot]J. A. Cheibub,\u2013 Z.Elkins, – T.Ginsburg, , \u201cLatin Amerikan Presi- dentialism in Comparative and Historical Perspective\u201d, Texas Law Review, Cilt 89, Say\u0131 7, 2011, sy. 1720, 1725.[\/foot]<\/p>\n
ABD\u2019de ba\u015fkanlar\u0131n yasa g\u00fcc\u00fcnde kararname yapma yetkisi bulunmamaktad\u0131r. Ba\u015fkanlar yasaman\u0131n belirledi\u011fi ve \u00e7er\u00e7evesini \u00e7izdi\u011fi temel politika d\u00e2hilinde hareket etmek zorundad\u0131rlar. ABD Y\u00fcksek Mahkemesi\u2019nin konuya ili\u015fkin yerle\u015fik i\u00e7tihad\u0131 \u201cNon- delegation Doctrine \/ Devredilemezlik Doktrini\u201d olarak isimlendirilmektedir. Yasama yetkisinin devredilmezli\u011fine ili\u015fkin standartlar\u0131 belirleyici kabul edilen davalardan Yakus vs. United States (1944) davas\u0131nda Y\u00fcksek Mahkeme, Kongre\u2019nin anayasal manada yasama yetkisini kullanm\u0131\u015f say\u0131labilmesi i\u00e7in yasan\u0131n o alandaki temel politikay\u0131 belirlemi\u015f, \u00e7er\u00e7eveyi \u00e7izmi\u015f olmas\u0131 gerekti\u011fini belirtmi\u015ftir.[foot]R.H.Fallon Jr., The Dynamic Constitution An Introduction to Ameri- can Constitution, Cambridge Uni. Press, New York, 2004,sy.179.[\/foot] Bundan sonraki a\u015famada idari organlara d\u00fc\u015fen bu politikay\u0131 somutla\u015ft\u0131rarak uygulamakt\u0131r. Yasama yetkisinin \u00f6z\u00fc devredilemezdir, ancak idari\/ teknik uzmanl\u0131k gerektiren ve Kongre taraf\u0131ndan detayland\u0131r\u0131l\u0131p, somutla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan alanlarda, mevcut yasaya ba\u011fl\u0131 ikinci derecede (yasa alt\u0131) kurallar idare taraf\u0131nda konulabilecektir.[foot]Ibid.[\/foot]<\/p>\n
Yasa g\u00fcc\u00fcnde kararname yetkisine rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Latin Amerika\u2019da ise iki tip kararname ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Birinci grupta yer alan kararnameler, yasama organ\u0131n\u0131n bir yasa ile d\u00fczenleme yapma yetkisini ermesi ile yap\u0131labilmektedirler. Bu kapsama giren kararnamelerin bir\u00e7o\u011fu asl\u0131nda idari d\u00fczenleyici i\u015flem kategorisinde yer almaktad\u0131rlar.[foot]M. Shugart- J. Carey, \u201cCalling Out the Tanks or Filling Out the Forms?\u201d, J. M. Carey- M. SY. Shugart (eds.), Executive Decree Authority, Cambridge University Press, New York, 1998, sy. 12.[\/foot] \u00c7ok az bir k\u0131s\u0131m \u00fclkede bu tip yetki yasalar\u0131 ile yasalar\u0131 de\u011fi\u015ftirme, yasa g\u00fcc\u00fcnde i\u015flem yapma yetkisi y\u00fcr\u00fctmeye b\u0131rak\u0131lmaktad\u0131r.[foot]Ibid.,sy.12-13.[\/foot] \u0130kinci grupta yer alanlar ise kriz ve gereklilik kararnameleri olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n
Parlamenter ve yar\u0131-ba\u015fkanl\u0131k sistemlerinde de g\u00f6r\u00fclen yasa g\u00fcc\u00fcnde kararname yapma yetkisi, bu sistemlerde yasama organ\u0131n\u0131n onay\u0131na sunulmadan nadiren ge\u00e7erlilik kazan\u0131rken, ba\u015fkanl\u0131k sistemlerinde yasama organ\u0131n\u0131 onay makam\u0131 olarak d\u00fczenleyen anayasa oran\u0131 yaln\u0131zca y\u00fczde yirmi yedidir.[foot]Cheibub, Elkins, Ginsburg, \u201cLatin Amerikan Presidentialism in Comparative and Historical Perspective\u201d, sy.1724.[\/foot] Kararname yetkisi veren sistemlerde genellikle ba\u015fkanlar, bakanlar\u0131n ortak imzas\u0131 ile etkili olacak \u015fekilde d\u00fczenleme yapmaktad\u0131rlar. Kriz ve gereklilik kararnameleri ise konu, s\u00fcre ve \u00e7\u0131k\u0131\u015f ko\u015fullar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan anayasal \u015fartlara ba\u011flanarak yap\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Arjantin\u2019de s\u00f6z konusu kararnameler yaln\u0131zca istisnai hallerde, yasa yapmak imkans\u0131zla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda konu s\u0131n\u0131rlamas\u0131 dahilinde bakanlar\u0131n da ortak imzas\u0131yla birlikte \u00e7\u0131kar\u0131labilir ve s\u00fcre s\u0131n\u0131r\u0131 dahilinde derhal meclis denetimine sunulurlar (AY. 99.md). Benzer \u015fekilde Brezilya\u2019da da \u00f6nemli durumlarda, yasa yap\u0131lam\u0131yorsa, ge\u00e7ici tedbir olarak, s\u00fcre s\u0131n\u0131r\u0131 d\u00e2hilinde yap\u0131labilirler ve derhal meclis denetimine sunulurlar (AY. Md. 62). \u015eili\u2019de ise ba\u015fkanlar\u0131n kanun g\u00fcc\u00fcnde i\u015flem yapabilmesi, meclisin buna bir yetki yasas\u0131 ile izin vermesine ve \u00e7er\u00e7eveyi \u00e7izmesine ba\u011fl\u0131d\u0131r (AY. 32\/3.md). Buna ra\u011fmen yasa g\u00fcc\u00fcnde kararname yetkisi Latin Amerika\u2019da da \u00e7ok istismar edilen, anayasal karga\u015fa ve a\u015f\u0131r\u0131 g\u00fc\u00e7lenmi\u015f ba\u015fkanlar yaratmaya yarayan bir yetki olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n
T\u00fcrkiye\u2019deki d\u00fczenlemede ise ola\u011fan ko\u015fullarda, yasaman\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 engelleyen hi\u00e7bir husus bulunmamas\u0131na ra\u011fmen yasama \u00e7o\u011funlu\u011funun iradesini ge\u00e7ersiz k\u0131lmaya y\u00f6nelik olarak, yetki yasas\u0131 ya da sonradan bir meclis denetimi aranmaks\u0131z\u0131n, s\u00fcre ko\u015fulu da bulunmadan ba\u015fkanlara \u00e7ok geni\u015f bir yetki alan\u0131 b\u0131rak\u0131lmaktad\u0131r. Ola\u011fan\u00fcst\u00fc KHK\u2019ler bu bak\u0131mdan t\u00fcm anayasal haklar\u0131 ask\u0131ya alabilmesi ve yarg\u0131 denetimi d\u0131\u015f\u0131nda tutulmalar\u0131 sebebiyle, tek ki\u015finin elinde keyfili\u011fe kap\u0131 a\u00e7arak son derece vahim sonu\u00e7lar do\u011furabilecek bir yetki olarak g\u00f6ze \u00e7arpmaktad\u0131r. Bunu test etmek i\u00e7in T\u00fcrkiye\u2019nin \u015fimdiki haline bak\u0131p bunu ikiyle \u00fc\u00e7le \u00e7arpmak yeterlidir. Sonu\u00e7 olarak meclis i\u00e7indeki milli iradenin yasa yapma g\u00fcc\u00fc tek ki\u015fiye aktar\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
Bu noktada meclise ait yetkilerin y\u00fcr\u00fctmeye devredildi\u011fi, hukuk devleti a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok y\u0131k\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar do\u011furacak bir ba\u015fka husus da idarenin kanunili\u011fi ilkesinin kald\u0131r\u0131lmas\u0131na ili\u015fkindir. Ba\u015fkan t\u00fcm \u00fcst kademe y\u00f6neticilerini atama, g\u00f6revlerine son verme ve bunlara ili\u015fkin usul ve esaslar\u0131 d\u00fczenleme yetkisine sahip k\u0131l\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca bakanl\u0131klar\u0131n kurulmas\u0131, kald\u0131r\u0131lmas\u0131, g\u00f6revleri, yetkileri, te\u015fkilat yap\u0131s\u0131 ile merkez ve ta\u015fra te\u015fkilat\u0131 kurulmas\u0131 kararnameyle d\u00fczenlenecektir. Ayr\u0131ca kamu t\u00fczel ki\u015fili\u011fi de cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 kararnamesiyle kurulabilecektir.<\/p>\n
Mevcut sistemde t\u00fcm bunlar kanunla yap\u0131lmaktad\u0131r. H\u00fck\u00fcmet meclisin yapt\u0131\u011f\u0131 kanuna g\u00f6re kamu y\u00f6neticilerini atayabilmekte ve bu ki\u015filerin kamudaki g\u00f6revlerine son verilmesi de ancak kanunda belirtilen ko\u015fullarda olabilmektedir. Yeni anayasaya g\u00f6re her gelen ba\u015fkan can\u0131n\u0131n istedi\u011fi gibi kurumlar\u0131 kapat\u0131p, a\u00e7abilecek, devlet \u00f6rg\u00fctlenmesini de\u011fi\u015ftirebilecek, yeni kamu t\u00fczel ki\u015fileri olu\u015fturabilecek, bunlar\u0131n yetki ve g\u00f6rev alanlar\u0131n\u0131 tayin edebilecektir. Dilerse \u00f6zerk y\u00f6netimler kurup, devletin merkez te\u015fkilat\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle farkl\u0131 olu\u015fturabilecektir. Kamu kurumlar\u0131n\u0131n kurumsalla\u015fmas\u0131 olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7le\u015fecek, kurumsalla\u015fma oran\u0131 zay\u0131flad\u0131k\u00e7a devlet y\u00f6netimi zaafa u\u011frayacakt\u0131r. Her ba\u015fkan istedi\u011fi gibi kamu y\u00f6neticilerini at\u0131p, yerine yenilerini alabilecektir. Bu da alan\u0131nda uzman profesyonellerin yeti\u015fmesini engelleyecek, kamu y\u00f6netiminde liyakatin yerini siyasi sadakatin almas\u0131na neden olacakt\u0131r. Kamu y\u00f6netimini b\u00fct\u00fcn\u00fcyle zaafa u\u011fratacakt\u0131r.<\/p>\n
Ayr\u0131ca kanunla d\u00fczenleme yerine idarenin y\u00f6netimine ili\u015fkin usul ve esaslar\u0131n ba\u015fkanl\u0131k kararnamesiyle d\u00fczenlenmesi ba\u015fkanlar\u0131 s\u0131n\u0131rlayan hi\u00e7bir kural olmamas\u0131na neden olacakt\u0131r. Kural\u0131 koyan ve uygulayan\u0131n ayn\u0131 ki\u015fi olmas\u0131 pratikte hi\u00e7bir kuralla ba\u011fl\u0131 olamama sonucunu ve bununla gelen keyfili\u011fi kamu y\u00f6netimine h\u00e2kim k\u0131lacakt\u0131r. Bunun bir sonucu olarak da idari yarg\u0131laman\u0131n bir etkinli\u011fi kalmayacakt\u0131r.<\/p>\n
Meclisin kaybetti\u011fi yetkiler bundan ibaret de\u011fildir. Meclis\u2019in gensoru, g\u00fcvenoyu\/g\u00fcvensizlik oyu vererek h\u00fck\u00fcmeti d\u00fc\u015f\u00fcrme yetkisi kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Meclis bundan b\u00f6yle g\u00f6revi k\u00f6t\u00fcye kullanan, halk deste\u011fini kaybeden, siyasi ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011fram\u0131\u015f bakan ya da ba\u015fkanlar\u0131 g\u00f6revden alamayacakt\u0131r. Ba\u015fkana meclis \u00fcyeleri taraf\u0131ndan soru sorulmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n
G\u00f6revlerine ili\u015fkin su\u00e7 i\u015flediklerinden \u015f\u00fcphe edilen bakanlar\u0131 55 MV talebi 275 milletvekilinin karar\u0131 ile Y\u00fcce Divana yollama yetkisi kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun yerine 275 MV talebi, 360 MV karar\u0131 ile ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131lar\u0131 ve bakanlar\u0131n Y\u00fcce Divana sevki d\u00fczenlenmi\u015ftir. Burada se\u00e7ilmeye engel bir su\u00e7tan mahk\u00fbm olana kadar g\u00f6revlerini devam ettirmeleri kabul edilmi\u015ftir.<\/p>\n
Ayn\u0131 anda milletvekili olamayacaklar\u0131 halde ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131lar\u0131 ve bakanlar\u0131n g\u00f6revleri ile ilgili olamayan su\u00e7lardan dokunulmazl\u0131klar\u0131 kabul edilmi\u015ftir. B\u00f6ylece su\u00e7 i\u015fleseler bile yarg\u0131lanmalar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayacakt\u0131r.<\/p>\n
Ba\u015fkanlar\u0131n ise g\u00f6revleriyle ilgili olsun veya olmas\u0131n bir su\u00e7 i\u015fledi\u011fi iddias\u0131 301 MV verece\u011fi \u00f6nerge ile ileri s\u00fcr\u00fclebilmekte ancak 400 MV kabul oyuyla Y\u00fcce Divana sevk edilebilmektedirler. Bu i\u015fletilmesi olduk\u00e7a zor bir mekanizmad\u0131r. Demokratik bir \u00f6rnek olarak ABD\u2019ye bakarsak ba\u015fkanlar\u0131n soru\u015fturulmas\u0131na ili\u015fkin \u00f6nergenin Temsilciler Meclisi\u2019nde bir \u00fcye taraf\u0131ndan dahi verilebilece\u011fini ve su\u00e7land\u0131r\u0131lmas\u0131na ili\u015fkin karar\u0131n da basit \u00e7o\u011funlukla kabul edilebilece\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu karar \u00fczerine ba\u015fkanlar yarg\u0131lanmak \u00fczere Senato\u2019ya sevk edilirler ve Senato\u2019da mahk\u00fbmiyet karar\u0131 al\u0131nabilmesi de \u00fc\u00e7te iki \u00e7o\u011funlukla olmaktad\u0131r. Bizde ise yarg\u0131laman\u0131n yap\u0131labilmesi \u00fcye tam say\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7te ikisinin oyu al\u0131narak m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Mahk\u00fbmiyet karar\u0131n\u0131 verecek olan ise \u00fcyeleri ba\u015fkan taraf\u0131ndan atanan Anayasa Mahkemesi\u2019dir.<\/p>\n
Meclisi, y\u00fcr\u00fctme kar\u015f\u0131s\u0131nda olduk\u00e7a zay\u0131flatan ve ba\u015fkanl\u0131k sistemlerinde \u00e7ok nadiren g\u00f6r\u00fclen, genellikle yar\u0131\u015fmac\u0131 otoriter rejim sergileyen \u00fclkelerde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir di\u011fer yetki de ba\u015fkanlar\u0131n meclisi fesih yetkisidir. Fesih mekanizmas\u0131 ba\u015fkan\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 derecede g\u00fc\u00e7lendiren bir kurum olarak \u015eili\u2019nin General Pinochet d\u00f6nemi 1980 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n orijinal metninde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yordu (eski md 32\/5), ancak demokrasiye ge\u00e7i\u015fle birlikte 1989\u2019da bu yetki kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcn Latin Amerika\u2019da ba\u015fkanlara verilmi\u015f fesih yetkisini olduk\u00e7a zor ko\u015fullara ba\u011fl\u0131 olarak Uruguay\u2019\u0131n 1966 tarihli Anayasas\u0131nda bakanlara verilen g\u00fcvensizlik oyunun[foot]Bakanlar kurulu, bir grup bakan ya da bir bakan i\u00e7in \u00fcye tamsay\u0131s\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7te ikisinden az bir oyla verilen g\u00fcvensizlik oyunu ba\u015fkan veto etti\u011finde, yap\u0131lan ikinci oylaman\u0131n da \u00fcye tam say\u0131s\u0131n\u0131n be\u015fte \u00fc\u00e7\u00fcnden az bir oranla al\u0131nmas\u0131 durumunda, ba\u015fkan g\u00fcvensizlik oyu verilen bakan ya da bakanlar kurulunu tutup buna kar\u015f\u0131l\u0131k olarak meclisi fesih karar\u0131 alabilecektir. Bu yetki se\u00e7imlere bir y\u0131l kala kullan\u0131lamayaca\u011f\u0131 gibi bakanlar kurulu d\u0131\u015f\u0131ndakilere verilen g\u00fcvensizlik oylar\u0131 i\u00e7in bir ba\u015fkanl\u0131k d\u00f6neminde yaln\u0131zca bir defa kullan\u0131labilir.[\/foot] ve 1999 Venez\u00fcella Anayasas\u0131nda bir ba\u015fkanl\u0131k d\u00f6neminde ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131s\u0131 i\u00e7in g\u00fcvensizlik oyuna \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc defa ba\u015fvurulmas\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcyoruz. Her iki \u00fclkede de fesih kurumu hi\u00e7 i\u015fletilememi\u015ftir.<\/p>\n
Fesih kurumunu d\u00fczenleyen Afrika ba\u015fkanl\u0131k anayasalar\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7\u00fc ayn\u0131 zamanda g\u00fcvensizlik oyu d\u00fczenlemesine sahip olan \u00fclkelerdir: Zambiya, Zimbabve ve Sey\u015feller. Yukar\u0131da ifade edildi\u011fi gibi Zimbabve\u2019de bu yetki bakanlar kurulunun b\u00fct\u00fcn\u00fcyle d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesine kar\u015f\u0131 ba\u015fkan taraf\u0131ndan kullan\u0131labilirken; Zambiya\u2019da y\u00fcr\u00fctme organ\u0131, Milli Meclis\u2019in objektif ve etkili \u015fekilde yasama g\u00f6revini yapmamas\u0131 sebebiyle etkili bir y\u00f6netim olu\u015fturamad\u0131\u011f\u0131nda ba\u015fkan fesih karar\u0131 alabilir. Ancak bunu yapmak istedi\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131nda (AY. 81.md\/4- 5-6-7) Anayasa Mahkemesine ba\u015fvurarak b\u00f6yle bir durumun ger\u00e7ekten var oldu\u011funu tespit ettirmesi gerekmektedir. Sey\u015feller\u2019de ise (1993 AY. 110.md) ba\u015fkanlara \u00e7ok geni\u015f bir fesih yetkisi tan\u0131nmaktad\u0131r. Ulusal \u00e7\u0131karlar gerektirdi\u011finde ba\u015fkan yasamay\u0131 feshedebilecektir.<\/p>\n
Yukar\u0131daki \u00f6rneklerden yaln\u0131zca Uruguay bug\u00fcn demokratik bir ba\u015fkanl\u0131k modeli sunmaktaysa da 1966 Anayasas\u0131n\u0131n kabul\u00fcn\u00fc takip eden y\u0131llarda uzun ola\u011fan\u00fcst\u00fc hallerle gelen otoriter bir rejimden ge\u00e7ti\u011fini de hat\u0131rlamakta fayda vard\u0131r.<\/p>\n
Bizde ise yeni Anayasa ba\u015fkana herhangi bir s\u00fcre ya da ko\u015ful olmaks\u0131z\u0131n istedi\u011fi \u015fekilde Meclisi feshedebilme yetkisini vermektedir. Bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda kendi se\u00e7imleri de Meclis\u2019inki ile birlikte yenilenmektedir. Meclis\u2019in kendi se\u00e7imlerini yenilemesi ise ancak \u00fcye tam say\u0131s\u0131n\u0131n be\u015fte \u00fc\u00e7 \u00e7o\u011funlu\u011fu ile olabilmektedir. Hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz tek ki\u015finin diledi\u011fi zamanda bu karar\u0131 alabilmesi bir meclisin nitelikli \u00e7o\u011funlu\u011fundan \u00e7ok daha kolayd\u0131r. Yani ger\u00e7ekte bu yetki ba\u015fkana erken se\u00e7ime gitmek istedi\u011finde gidebilmesi, kendisini denetlemek \u00fczere harekete ge\u00e7en meclis bu karar\u0131 almadan meclisi feshedebilmesi, meclis ile ya\u015fanacak uyu\u015fmazl\u0131klarda toplumun tamam\u0131n\u0131 temsil eden iradeyi tek tarafl\u0131 olarak ortadan kald\u0131rabilmesi i\u00e7in tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Yeni se\u00e7imden \u00e7\u0131km\u0131\u015f bir meclis i\u00e7in fesih tehdidi bile durdurucu olabilecekken, fesih yetkisinin kullan\u0131m\u0131n\u0131n herhangi bir ko\u015fula ba\u011flanmamas\u0131 muhaliflerin a\u011f\u0131rl\u0131kta oldu\u011fu meclislerin s\u00fcrekli fesih tehdidi ile \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na neden olacakt\u0131r. 7 Haziran sonras\u0131 s\u00fcre\u00e7 hat\u0131rlan\u0131rsa bu yetkinin se\u00e7imleri ve sonras\u0131n\u0131 Genel anlamda kutupla\u015fmay\u0131, sokak hareketlerini besleyici bir etki yarataca\u011f\u0131ndan da bahsetmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
Ba\u015fkanlara ayr\u0131ca tek ba\u015f\u0131na milli g\u00fcvenlik politikalar\u0131n\u0131 belirleme ve gerekli tedbirleri alma yetkisi de verilmektedir. Mevcut Anayasam\u0131zda bu yetki yoktur. Bakanlar kurulu, cumhurba\u015fkan\u0131 ve ordu komutanlar\u0131ndan olu\u015fan Milli G\u00fcvenlik Kurulunda bu politikalar tart\u0131\u015f\u0131lmakta, h\u00fck\u00fcmet isti\u015fare ederek belirledi\u011fi hususlar\u0131 meclise getirerek gerekli d\u00fczenlemeleri buradan \u00e7\u0131kartmaktad\u0131r. Yeni anayasada ba\u015fkan T\u00fcrk Silahl\u0131 Kuvvetlerinin kullan\u0131lmas\u0131na da tek ba\u015f\u0131na karar verebilmektedir.<\/p>\n
Bu tabloda meclisin ba\u015fkan kar\u015f\u0131s\u0131nda geriledi\u011fi, bir\u00e7ok yetkisinin elinden gitti\u011fi ortadayken, ba\u015fkanl\u0131k sistemlerinde asl\u0131nda gerekli olmad\u0131\u011f\u0131 halde Milletvekili Se\u00e7im Kanununda y\u00fczde on baraj\u0131 devam ettirilmektedir. Ba\u015fkanl\u0131k sisteminde h\u00fck\u00fcmetin olu\u015fumu mecliste g\u00fcvenoyu verecek bir \u00e7o\u011funlu\u011fa ba\u011fl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan, en \u00e7ok oy alan parti lehine art\u0131k temsil yaratarak temsil adaletini de ortadan kald\u0131rmay\u0131 gerektirecek bir husus olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 halde temsil adaletini olduk\u00e7a yaralayan bu baraj\u0131n neden devam\u0131na gerek duyuldu\u011fu ise yan\u0131ts\u0131z bir soru olarak kalmaktad\u0131r.<\/p>\n
Y\u00fcr\u00fctmenin yap\u0131s\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da ba\u015fkan\u0131n tekil iradesini g\u00f6rmekteyiz. \u00d6rne\u011fin; ba\u015fkan istedi\u011fi say\u0131da ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131s\u0131 atay\u0131p, i\u015flerine son verebilmektedir. Gerekti\u011finde ba\u015fkanlara vek\u00e2let eden ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131lar\u0131 demokratik ba\u015fkanl\u0131k sistemlerinde ba\u015fkanlar\u0131n adayl\u0131k s\u00fcre\u00e7lerinde belirlenmekte ve ba\u015fkanlarla birlikte se\u00e7ilmektedirler. Ba\u015fkanlara vek\u00e2let etme yetkisi verilen bu ki\u015filerin de demokratik me\u015frulu\u011fu bulunmaktad\u0131r. Bizdeki sistemde ise demokratik me\u015frulu\u011fu olmayan, sonradan ba\u015fkan taraf\u0131ndan atanan ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131lar\u0131 bulunmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n say\u0131s\u0131 ve hangisinin \u00f6l\u00fcm\u00fc halinde ba\u015fkan\u0131n yerine ge\u00e7ece\u011fi de belirsizdir.<\/p>\n
Yeni anayasada bakanlar da ba\u015fkan taraf\u0131ndan serbest\u00e7e atan\u0131p g\u00f6revden al\u0131nabilmektedir. Bakan atamalar\u0131 demokratik modellerdeki gibi meclisin onay\u0131na tabi de\u011fildir. Meclisin bakanlara g\u00fcvensizlik oyu vererek d\u00fc\u015f\u00fcrme yetkisi de kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Kontrol ve denge bak\u0131m\u0131ndan yeni anayasaya bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda nas\u0131l bir tablo kar\u015f\u0131l\u0131yor bizi? \u00d6ncelikle anayasal sistemlerde kontrol denge kurumlar\u0131 ne \u015fekilde yer al\u0131r \u00e7ok k\u0131sa bunu hat\u0131rlamakta yarar vard\u0131r. Siyasi ve hukuki de\u011fi\u015fik mekanizmalar halinde g\u00f6rebiliriz: koalisyonlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 halinde ortaklar\u0131n birbirini dengeleyen ve denetleyen pozisyonu olarak, iktidar\u0131n d\u00fczenli el de\u011fi\u015ftirdi\u011fi (genellikle iki parti aras\u0131nda) sistemlerde bu sayede, \u00f6zerk kurumlar\u0131n ve yarg\u0131n\u0131n hukukilik denetimi \u015feklinde, siyasi partilerin parti i\u00e7i demokratik i\u015fleyi\u015finin sa\u011flanmas\u0131 halinde parti i\u00e7inde denetim \u015feklinde ve elbette \u00f6zg\u00fcr bas\u0131n ve sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin kamuoyu denetimi \u015feklinde g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n
Yukar\u0131da bahsedilen ilk iki kontrol-denge arac\u0131 parti sistemine ba\u011fl\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131karlar. Birincisi kutupla\u015fmam\u0131\u015f \u00e7ok parti sistemlerinde, di\u011feri iki ise iki parti sisteminde g\u00f6ze \u00e7arpar. Her iki yap\u0131 da T\u00fcrkiye\u2019de yoktur. Parti i\u00e7i demokrasi de T\u00fcrkiye\u2019de ne yaz\u0131k ki g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nmam\u0131\u015f, uygulamas\u0131 olmayan ya da \u00e7ok zay\u0131f olan bir durumdur. Bu halin en somut \u00f6rne\u011fin \u00fclkemizde partilerin adaylar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funlukla \u00f6n se\u00e7imle de\u011fil, liderler taraf\u0131ndan belirlenmesi ve be\u011fenilmeyen\/ba\u015far\u0131s\u0131z liderlerin parti mekanizmalar\u0131nca g\u00f6revden al\u0131nmas\u0131n\u0131n \u00f6rne\u011finin bulunmamas\u0131 olgular\u0131nda g\u00f6zleyebiliriz.<\/p>\n
\u00d6zerk kurumlar ile tarafs\u0131z-ba\u011f\u0131ms\u0131z yarg\u0131 meselesine gelince, yeni anayasada bir siyasi partinin genel ba\u015fkan\u0131 olmas\u0131na izin verilen cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n, kendisini ve yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015flemleri denetlemesi beklenen Anayasa Mahkemesinin \u00fcyelerinin \u00e7o\u011funlu\u011funu (15 \u00fcyeden 12\u2019si) do\u011frudan veya dolayl\u0131 olarak atad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz. Yeni d\u00fczenlemeyle ayr\u0131ca h\u00e2kimlerin atama, disiplin ve \u00f6zl\u00fck i\u015flerinden sorumlu olan \u201cH\u00e2kimler Savc\u0131lar Y\u00fcksek Kurulunu\u201d (HSYK) da yeniden d\u00fczenlemektedir. Ad\u0131, yap\u0131s\u0131 ve \u00fcye say\u0131s\u0131 de\u011fi\u015ftirilmektedir. HSYK, HSK olmaktad\u0131r. \u00dcye say\u0131s\u0131 13\u2019e indirilmektedir. Adalet bakan\u0131 ba\u015fkan\u0131, m\u00fcste\u015far\u0131 da do\u011fal \u00fcyesidir. 7 \u00fcye TBMM taraf\u0131ndan (ilk oylamada \u00fc\u00e7te iki, ikinci oylamada be\u015fte \u00fc\u00e7, bulunmad\u0131\u011f\u0131 takdirde en \u00e7ok oyu alanlar aras\u0131nda ad \u00e7ekme usul\u00fc ile) kalanlar cumhurba\u015fkan\u0131 taraf\u0131ndan atanmaktad\u0131r.<\/p>\n
Meclis taraf\u0131ndan belirlenen adaylar\u0131n adayl\u0131klar\u0131 da ayn\u0131 usulle belirlenmektedir. Her bir pozisyon i\u00e7in belirlenecek \u00fc\u00e7 aday da ayr\u0131 ayr\u0131 \u00fc\u00e7te iki, be\u015fte \u00fc\u00e7, en \u00e7ok oyu olan iki aday aras\u0131ndan ad \u00e7ekme usul\u00fc ile karma komisyonda (Anayasa ve adalet komisyonu) se\u00e7ilmektedir. Bu demektir ki adaylar\u0131 da mecliste \u00e7o\u011funlu\u011fu bulunan parti tespit etmektedir.<\/p>\n
Cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n genel ba\u015fkan\u0131 oldu\u011fu siyasi partinin meclis \u00e7o\u011funlu\u011funa sahip olmas\u0131 halinde ki se\u00e7imlerin ayn\u0131 g\u00fcn yap\u0131lmas\u0131 bunu ama\u00e7lamaktad\u0131r, cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n do\u011frudan ve dolayl\u0131 olarak kurulun t\u00fcm \u00fcyeleri \u00fczerinde belirleyici bir g\u00fcc\u00fc olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r.<\/p>\n
\u00dcyeler d\u00f6rt y\u0131l i\u00e7in se\u00e7ilmektedir. S\u00fcresi biten bir kez daha se\u00e7ilebilmektedir. Bir cumhurba\u015fkan\u0131 g\u00f6rev s\u00fcresi i\u00e7inde uygun bulmad\u0131\u011f\u0131 atamalar\u0131 yapan \u00fcyeleri de\u011fi\u015ftirme \u015fans\u0131 yakalad\u0131\u011f\u0131 gibi bir daha se\u00e7ilmek arzusunda olan \u00fcyeler de buna uygun bir \u00e7izgide ilerlemeyi se\u00e7ebilirler.<\/p>\n
Yarg\u0131tay \u00fcyeleri ile Dan\u0131\u015ftay\u2019\u0131n d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fc HSK taraf\u0131ndan belirlenmektedir. Dan\u0131\u015ftay\u2019\u0131n kalan \u00fcyelerini ise cumhurba\u015fkan\u0131 belirlemektedir. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi t\u00fcm y\u00fcksek yarg\u0131y\u0131 ve alt mahkemelere atama yapan, disiplin ve \u00f6zl\u00fck i\u015flerinden sorumlu olan kurulu do\u011frudan ve dolayl\u0131 olarak belirleyen cumhurba\u015fkan\u0131 olmaktad\u0131r.<\/p>\n
G\u00f6rev s\u00fcreleri bak\u0131m\u0131ndan HSYK\u2019n\u0131n (4 y\u0131l) tamamen, Anayasa Mahkemesinin de k\u0131smen (12 y\u0131l) Cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n g\u00f6rev s\u00fcresine (5+5) senkronize oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. \u015eu anki tabloda Anayasa Mahkemesinin iki \u00fcyesinin 1 y\u0131l, bir \u00fcyesinin 2 y\u0131l, iki \u00fcyesinin 3 y\u0131l, iki \u00fcyesinin 5 y\u0131l, bir \u00fcyesinin 7 y\u0131l i\u00e7inde \u00fcyelikleri sonlan\u0131yor. Bunlardan iki askeri yarg\u0131 \u00fcyesinin yerine yenisi se\u00e7ilmeyecek. \u0130ki \u00fcye TBMM \u00e7o\u011funlu\u011fu taraf\u0131ndan se\u00e7ilecek. Yani mevcut Cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n 2019\u2019da tekrar se\u00e7ilmesi halinde ve yeni anayasa kabul edildi\u011fi takdirde 4 \u00fcyeyi atayabilecek. 2014\u2019den bu yana d\u00f6rt \u00fcyeyi de hali haz\u0131rda atam\u0131\u015f bulunuyor. Bir d\u00f6nem daha se\u00e7ilirse o takdirde bunlar\u0131n yerine de yenilerini atayabilecek. Yani mevcut cumhurba\u015fkan\u0131 2019\u2019da se\u00e7ildi\u011fi takdirde TBMM taraf\u0131ndan se\u00e7ilen \u00fc\u00e7 \u00fcye ile \u00f6nceki cumhurba\u015fkan\u0131nca 2013\u2019de atanan 1 \u00fcye yani d\u00f6rt \u00fcye d\u0131\u015f\u0131nda, 8 \u00fcyesini kendi atad\u0131\u011f\u0131 bir mahkeme ile \u00e7al\u0131\u015facak. TBMM\u2019den gelen \u00fc\u00e7 \u00fcyenin de o tarihte muhtemelen genel ba\u015fkan\u0131 olaca\u011f\u0131 AKP \u00e7o\u011funlu\u011fu taraf\u0131ndan se\u00e7ildi\u011fi hat\u0131rlan\u0131rsa Anayasa Mahkemesinin mevcut cumhurba\u015fkan\u0131 taraf\u0131ndan b\u00fct\u00fcn\u00fcyle d\u00fczenlenmi\u015f olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n
Yukar\u0131da \u00f6zetlenen durum bize iki d\u00f6nem se\u00e7ilen bir cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n \u00e7ok rahat bi\u00e7imde anayasa mahkemesinin nitelikli \u00e7o\u011funlu\u011funu atayabilecek durumda oldu\u011funu da rakamlarla ispatlamaktad\u0131r. Sonu\u00e7 olarak bu tabloda yarg\u0131n\u0131n, cumhurba\u015fkan\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z kalabilmesinin ne denli g\u00fc\u00e7 oldu\u011fu da a\u00e7\u0131kt\u0131r. Kendisi taraf\u0131ndan se\u00e7ilip atanan yarg\u0131\u00e7lar\u0131n cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 eylem ve i\u015flemleri denetlemesini beklemek ger\u00e7ek\u00e7i olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, olu\u015fan yap\u0131 \u00abhi\u00e7 kimse kendi yarg\u0131c\u0131n\u0131 se\u00e7emez\u00bb evrensel hukuk ilkesine de ayk\u0131r\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Ba\u011f\u0131ms\u0131z ve tarafs\u0131z yarg\u0131, Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi 6. maddesi ve bizim anayasam\u0131z\u0131n 38. maddesinde d\u00fczenlenen adil yarg\u0131lanma hakk\u0131n\u0131n temel bir unsurudur. Yarg\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tayin ederken kullan\u0131lan \u00fc\u00e7 \u00f6l\u00e7\u00fct, yarg\u0131\u00e7lar\u0131n atanma, g\u00f6rev s\u00fcresi ve d\u0131\u015f bask\u0131lara direnme g\u00fcvenceleridir. H\u00e2lihaz\u0131rda bu \u00fc\u00e7 \u00f6l\u00e7\u00fc bak\u0131m\u0131ndan T\u00fcrkiye\u2019de yarg\u0131\u00e7lar\u0131n y\u00fcr\u00fctme kar\u015f\u0131s\u0131nda yeterli g\u00fcvenceye sahip oldu\u011funu s\u00f6ylemek g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Yeni d\u00fczenleme bunu daha da vahim bir noktaya ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n
Son kontrol-denge cihaz\u0131 olan bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve sivil toplumla ger\u00e7ekle\u015fen kamuoyu denetimi bak\u0131m\u0131ndan yaln\u0131zca \u015funu hat\u0131rlataca\u011f\u0131m: son \u00fc\u00e7 y\u0131ld\u0131r T\u00fcrkiye\u2019de bas\u0131n Freedom House verilerine g\u00f6re \u00f6zg\u00fcr de\u011fildir ve di\u011fer temel haklar\u0131n kullan\u0131m\u0131nda da ciddi bir gerileme ya\u015fanmaktad\u0131r.[foot]https:\/\/freedomhouse.org\/country\/turkey. (\u015eubat, 2017).[\/foot]<\/p>\n
Genel olarak tabloyu de\u011ferlendirdi\u011fimizde kontrol- denge mekanizmalar\u0131 bulunmayan, \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ba\u015fkanl\u0131k modeli ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuzu g\u00f6r\u00fcyoruz. T\u00fcrkiye\u2019de ba\u015fkanl\u0131k sistemi savunusukuvvetlerin y\u00fcr\u00fctmede yani ba\u015fkanda birle\u015fmesi ana amac\u0131yla yap\u0131lmaktad\u0131r. T\u00fcm parlamenter sistem ele\u015ftirileri siyasi iktidar\u0131 s\u0131n\u0131rlayan ve denetleyen mekanizmalara y\u00f6nelik olarak ortaya at\u0131lmaktad\u0131r. Siyasi sistemin ana ekseninin meclisten al\u0131n\u0131p, ba\u015fkana verilmesinin T\u00fcrkiye\u2019nin t\u00fcm sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zece\u011fi, siyasi iktidar\u0131 denetleyen, ba\u011f\u0131ms\u0131z yarg\u0131 dahil, t\u00fcm kurumlar\u0131n engelleyici i\u015flev g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ileri s\u00fcr\u00fclmektedir. Dolay\u0131s\u0131 ile gelecek olan sistem de \u201cba\u015fkanc\u0131\u201d bir sistem olacakt\u0131r.Kurulu\u015f amac\u0131 t\u00fcm devlet yetkilerinin bir ba\u015fkana havale edilmesidir.<\/p>\n
Kurucu ideoloji olarak yeni Osmanl\u0131c\u0131\/ anti cumhuriyet\u00e7i ve siyasal \u0130slamc\u0131 bir s\u00f6ylem benimsenmi\u015f g\u00f6z\u00fckmektedir. \u00d6z\u00fcnde \u00e7o\u011fulcu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc demokrasiden ziyade otoriter bir anlay\u0131\u015fa yak\u0131n duran bu s\u00f6ylemlerin uzun ya da k\u0131sa vadede demokrasiyi beslemesi ya da geli\u015ftirmesi beklenemez.<\/p>\n
Dahas\u0131 demokrasi belli kurumlar\u0131n bir \u00fclkede var olmas\u0131 durumunda ortaya \u00e7\u0131kan bir rejim t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Bu kurumlar, serbest, \u00f6zg\u00fcr ve adil se\u00e7imler, \u00f6rg\u00fctlenme ve ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, \u00f6zellikle se\u00e7me-se\u00e7ilme hakk\u0131, bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, farkl\u0131 kaynaklardan bilgi edinme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr[foot]R. Dahl, On Democracy, Yale Uni. Press, New Haven-London, 2000, sy. 92.[\/foot] ancak bunlar yeterli de\u011fildir. Ki\u015filerin \u00f6zel hayatlar\u0131 ve m\u00fclkiyet haklar\u0131na ili\u015fkin g\u00fcvenceler de siyaset yapabilmek i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc kadar \u00f6nemlidir. Ayr\u0131ca ba\u011f\u0131ms\u0131z-tarafs\u0131z yarg\u0131, adil yarg\u0131lanma hakk\u0131 gibi hukuk devletinin temel kurumlar\u0131 da mevcut \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin g\u00fcvencesidir. Hukuk, e\u015fit, \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir, belirli ve eri\u015filebilir olmal\u0131d\u0131r. Keyfi olmamal\u0131d\u0131r. K\u0131saca toplumdaki farkl\u0131 siyasi talepler \u00f6zg\u00fcrce \u00f6rg\u00fctlenip, \u00f6zg\u00fcrce ve adil bi\u00e7imde se\u00e7mene ula\u015fabilmeli, se\u00e7men de t\u00fcm siyasal se\u00e7eneklerini bilerek \u00f6zg\u00fcrce siyasal iradeyi olu\u015fturabilmelidir. Bu kurumlar\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131 ya da \u00e7ok zay\u0131f oldu\u011fu \u00fclkelerde anayasan\u0131z ya da h\u00fck\u00fcmet sisteminiz ne olursa olsun demokrasi men\u00fcde yoktur.<\/p>\n
Siyasi parti yap\u0131s\u0131na gelince, T\u00fcrkiye\u2019de tek partinin h\u00e2kimiyetindeki bir siyasal sistem mevcuttur. Bu sistemlerde yap\u0131ya h\u00e2kim parti, \u00fcst \u00fcste en az \u00fc\u00e7 se\u00e7imde, yasama organ\u0131nda sandalyelerin yar\u0131dan fazlas\u0131n\u0131 elde etmekte, ba\u015fkanl\u0131k se\u00e7imlerini kazanmakta veya az\u0131nl\u0131k h\u00fck\u00fcmeti olarak tek ba\u015f\u0131na y\u00f6netimde kalabilmektedir. Se\u00e7men tercihleri ve parti kurumsalla\u015fma d\u00fczeyleri s\u00f6z konusu durumu sabitlemi\u015f g\u00f6z\u00fckmektedir. Teorik olarak, se\u00e7men istedi\u011fi takdirde iktidar\u0131n el de\u011fi\u015ftirmesi m\u00fcmk\u00fcnse de bu pratikte kolay kolay ger\u00e7ekle\u015fmez. Tam demokratik \u00f6rneklerine nadir olarak rastlan\u0131lan (Japonya gibi) bu tip tek parti sistemlerinin daha \u00e7ok yar\u0131m ya da tam otoriter \u00f6rnekleri mevcuttur. O zaman h\u00e2kim parti hegemonyac\u0131 partiye d\u00f6n\u00fc\u015fmektedir. T\u00fcrkiye\u2019deki durumda tam olarak budur.<\/p>\n
Sa\u011f oylar, kutupla\u015fma, kimlik siyaseti ve se\u00e7im sisteminin de yard\u0131m\u0131yla tek bir siyasi partide birle\u015fti\u011finde (Demokrat Parti, k\u0131sa bir s\u00fcre Adalet Partisi ya da AKP h\u00fck\u00fcmetleri) hakim \/ hegemonyac\u0131 siyasi parti sistemi olu\u015fmaktad\u0131r. Bu yap\u0131 \u00fclkemizdeki yana\u015fmac\u0131 \/ neo – patrimonyal \u00f6zelliklerle de birle\u015ferek otoriter e\u011filimler sergileyen bir hal almaktad\u0131r. Mevcut parti sistemi i\u00e7inde ba\u015fkanl\u0131k sistemi tercihi, patronlu bir hiper ba\u015fkanl\u0131k rejimi \u015feklinde i\u015fleyecektir.<\/p>\n
Patronlu ba\u015fkanl\u0131k rejimlerine h\u00e2kim olan parti, iktidar\u0131n el de\u011fi\u015ftirmesini \u00e7e\u015fitli y\u00f6ntemlerle engellemektedir. Bu y\u00f6ntemlerin ba\u015f\u0131nda yana\u015fmac\u0131l\u0131k gelmektedir. Parti h\u00e2kim oldu\u011fu devlet kaynaklar\u0131n\u0131 (himmet, yard\u0131m, torpil, i\u015f ve hatta kam\u0131 hizmeti g\u00f6t\u00fcrme) oy kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda da\u011f\u0131tmaktad\u0131r. S\u00f6z konusu patronaj ili\u015fkileri ve yana\u015fmac\u0131 yap\u0131 h\u00e2kim partiler \u00e7er\u00e7evesinde a\u015f\u0131r\u0131 derecede g\u00fc\u00e7lenmi\u015f, ki\u015fiselle\u015fmi\u015f iktidar kullanan ba\u015fkanlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131p beslemektedir.<\/p>\n
Bu rejimlerde hegemonyac\u0131 partiler, faydac\u0131 \u00f6zellikleri ve patronaj ili\u015fkilerinin yan\u0131 s\u0131ra se\u00e7im b\u00f6lgelerini kendi se\u00e7meninin yo\u011funlu\u011funa g\u00f6re ayarlama ve\/ veya se\u00e7men kayd\u0131 sahtek\u00e2rl\u0131klar\u0131, muhalefeti taciz gibi demokrasi d\u0131\u015f\u0131 y\u00f6ntemlerin de yard\u0131m\u0131yla h\u00e2kim pozisyonlar\u0131n\u0131 peki\u015ftirmektedirler. Serbest, \u00f6zg\u00fcr ve adil olamayan se\u00e7imler sonucu iktidar\u0131n elde edildi\u011fi, bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc bulunmayan bu rejimlerin bir\u00e7o\u011fu Freedom House \u00f6l\u00e7\u00fcmlemelerinde \u00f6zg\u00fcr olmayan ya da yar\u0131-\u00f6zg\u00fcr \u00fclkeler olarak kabul edilmektedirler. S\u00f6z konu rejimleri nitelemek i\u00e7inse \u201cyar\u0131\u015fmac\u0131-otoriter\u201d[foot]S. Levitsky- L.A. Way, Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes After the Cold War, Cambridge Uni. Press, New York, 2010, sy. 5-6.[\/foot] tabiri kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
H\u00e2kim\/hegemonyac\u0131 partili sistemler, y\u00f6neten partinin hep ayn\u0131 olmas\u0131ndan dolay\u0131 bir siyasal de\u011fi\u015fmezlik ya\u015famakla birlikte, ya d\u00fc\u015f\u00fck kaliteli bir demokrasiyle ya da otoriter y\u00f6n\u00fc \u00e7ok daha a\u011f\u0131r basan \u015fekilde siyasi hayata devem etmektedirler.<\/p>\n
Bu tip ba\u015fkanl\u0131k sistemlerinin en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi k\u00e2\u011f\u0131t \u00fczerindeki kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n yerini, kuvvetlerin y\u00fcr\u00fctmede birle\u015fti\u011fi bir rejimin alm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu durumun do\u011fal bir yans\u0131mas\u0131 olarak da yasama organ\u0131 \u00e7ok zay\u0131flam\u0131\u015ft\u0131r. Parti \u00e7o\u011funlu\u011fu g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak bir\u00e7ok yasama yetkisini ba\u015fkana teslim etmi\u015ftir.<\/p>\n
Hakim \/ hegemonyac\u0131 parti yap\u0131s\u0131n\u0131n etkisi alt\u0131ndaki sistemler, anayasan\u0131n lafz\u0131 ba\u015fkan\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 yetkilendirmese bile parti arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile (Meksika\u2019da, bug\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019de oldu\u011fu gibi) fiilen ba\u015fkan\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 g\u00fc\u00e7lendirecektir. Kontrol ve denge ara\u00e7lar\u0131ndan yoksunluk, demokrasiyi yok edecek, y\u00fcksek kutupla\u015fma d\u00fczeyi ile uzun vadede y\u00f6netilemeyecek, i\u00e7 ve d\u0131\u015f k\u0131r\u0131lmalara a\u00e7\u0131k, y\u00fcksek yolsuzluk d\u00fczeyi ile ekonomik kaynaklar\u0131 ya\u011fmalanan bir \u00fclke ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Sonu\u00e7 olarak sistem istikrara hizmet etmeyecek, uzun vadede muhtemel ekonomik\/ siyasal krizlere gebe olacakt\u0131r.<\/p>\n
Zay\u0131f yasama organlar\u0131 yan\u0131nda tam demokratikle\u015fememi\u015f hiper-ba\u015fkanl\u0131k sistemlerinin olu\u015fmas\u0131n\u0131 destekleyen; Latin Amerika\u2019da ve Afrika\u2019da (T\u00fcrkiye\u2019de de) \u00e7ok net g\u00f6zlemlenen kimi davran\u0131\u015fsal (tarihsel, k\u00fclt\u00fcrel, toplumsal \u00f6zellikler) ve normatif\/ kurumsal dinamikler de mevcuttur. Partilerin yana\u015fmac\u0131, faydac\u0131 yap\u0131lar\u0131, onlar\u0131 ba\u015fkanlar\u0131n kaynaklar\u0131 kontrol\u00fcn\u00fcn arac\u0131 haline getirirken; ekonomik kaynaklar\u0131n kontrol\u00fcne ili\u015fkin b\u00fct\u00e7e, vergi kanunu gibi kanunlar\u0131 \u00f6nermenin ba\u015fkanlar\u0131n tekelinde b\u0131rak\u0131lmas\u0131, yasama adaylar\u0131n\u0131n se\u00e7imin ve partinin ba\u015fkan\u0131n kontrol\u00fcnde olmas\u0131, tarihsel olarak yasama organlar\u0131n\u0131n kurumsalla\u015fmas\u0131ndaki zay\u0131fl\u0131kla birle\u015fince ba\u015fkanlar\u0131 g\u00fc\u00e7lendirici etki yapmaktad\u0131r. Di\u011fer yandan ba\u015fkanlar\u0131n \u201cmillet taraf\u0131ndan se\u00e7ilmeyi\u201d iktidar\u0131 ki\u015fiselle\u015ftirici \u015fekilde kulland\u0131\u011f\u0131 da bilinmektedir.<\/p>\n
Bu yap\u0131lanmalarda anayasalar\u0131n yasama y\u00fcr\u00fctme aras\u0131ndaki dengeyi sa\u011flamak \u00fczere aktif \u00e7areler \u00f6nermediklerini; di\u011fer bir de\u011fi\u015fle ba\u015fkanlar\u0131n\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 derecede g\u00fc\u00e7lenmesini ve sisteme hakim hale gelmelerini \u00f6nleyici \u00e7\u00f6z\u00fcmler konusunda sessiz olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek gereklidir. S\u00f6z konusu anayasal tav\u0131r, hakim parti sisteminin hiper- ba\u015fkanl\u0131ktan yana evrilmesini desteklemektedir. Bize \u00f6nerilen anayasada ise aktif olarak hiper-ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 destekleyen normatif bir tav\u0131r s\u00f6z konusudur.<\/p>\n
H\u00e2kim parti sistemi (kurumsal dinamikler), g\u00fc\u00e7l\u00fc ba\u015fkanlar ve mevcut siyasan\u0131n yana\u015fmac\u0131 \u00f6zellikleri birbirlerini besleyerek yan yana gelmektedirler. Bu tip ba\u015fkanl\u0131k sisteminin i\u015fleyi\u015fini ifade etmek i\u00e7in a\u015f\u0131r\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc ba\u015fkanlar\u0131n t\u00fcm yetkileri b\u00fcnyesinde toplamas\u0131n\u0131 ifade eden hiper-ba\u015fkanl\u0131k eksik kalmakta; siyasal sistem i\u00e7inde her \u015feye hegemonya kurmu\u015f ba\u015fkanlar\u0131n y\u00f6netti\u011fi neo-patrimonyal ili\u015fkiler a\u011f\u0131n\u0131 ifade etmek i\u00e7in \u201cpatronlu ba\u015fkanl\u0131k\u201d sistemleri tan\u0131m\u0131 yap\u0131lmaktad\u0131r.[foot]Bkz: H. Hale, \u201cRegime Cycles: Democracy, Autocracy and Revolution in Post-Soviet Eurasia.\u201d World Politics, Cilt 58, Say\u0131 1, 2005; M. Laruelle, \u201cDiscussing Neopatrimonialism and Patronal Presidential- ism in the Central Asian Context\u201d, Democratizatsiya, Cilt. 20, Say\u0131 4, 2012.[\/foot] Patronlu ba\u015fkanl\u0131k kavram\u0131, iki temel unsur ile tarif edilmektedir. Birincisi; do\u011frudan halk taraf\u0131ndan se\u00e7ilmi\u015f ve devletin di\u011fer erkleri ve organlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda de jure (hukuken) olarak g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f ba\u015fkanlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u0130kinci unsur ise; ba\u015fkan\u0131n, devletin ekonomik kaynaklara h\u00e2kimiyetini kendi \u015fahsi hakimiyeti haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek, buradan b\u00fcy\u00fck boyutlarda de facto (fiili) g\u00fc\u00e7 dev\u015firmesidir. Bu sistemlerde hukuk devleti, kurumsal pratikler ve fikir temelli siyaset yerine, ba\u015fkan\u0131n kendi belirledi\u011fi \u015fekilde devletin kontrol\u00fcndeki ekonomik kaynaklar\u0131 siyasi sadakat temelli olarak bireylere aktarmas\u0131 s\u00f6z konudur. Ba\u015fkan bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda ekonomik varl\u0131klar\u0131 kendisine ba\u011fl\u0131 siyasi elitin sadakatini elde etmekte; b\u00f6ylelikle iktidar\u0131na meydana okuyabilecek muhalefetin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 durdurabilmekte ve ayn\u0131 zamanda hukuken var olan\u0131n \u00e7ok \u00f6tesinde bir iktidar alan\u0131na sahip olabilmektedir. Muhalifler ise yine devlet kaynaklar\u0131 kullan\u0131larak sindirilmekte, cezaland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Bu durum do\u011frudan ekonomik kaynaklar\u0131n el de\u011fi\u015ftirmesi noktas\u0131na da varabilmektedir.<\/p>\n
Neo-patrimonyalizm kavram\u0131yla ifade edilen s\u00f6z konusu ili\u015fkilerde, \u015fahsi alanla kamusal alan \u015feklen, resmen ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, ancak uygulamada resmi olmayan siyaset, resmi kurumlar\u0131 i\u015fgal etmi\u015ftir. \u201cB\u00fcy\u00fck adam\u201d ile \u201ck\u00fc\u00e7\u00fck adam\u201d aras\u0131nda, kolektif \u00e7\u0131kar aktar\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flayan, arac\u0131larla i\u015fleyen bir mekanizma mevcuttur ve bu mekanizma bir gruba y\u00f6nelik \u00e7\u0131kar aktar\u0131m\u0131n\u0131 rejimin merkezine oturtmu\u015ftur.<\/p>\n
Neo-patrimonyal yap\u0131larda y\u00fcksek oranda yolsuzluk da g\u00f6zlenmektedir. Bu noktada yaln\u0131zca bireysel \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler zarar g\u00f6rmemekte; hukuk devleti ve temiz siyaset ilkeleri de yara almaktad\u0131r. Afrika\u2019da ve hakim parti sistemine sahip yar\u0131 demokratik Meksika ve Venezuela gibi \u00fclkelerde siyasette y\u00fcksek kirlilik (r\u00fc\u015fvet\/g\u00f6revi k\u00f6t\u00fcye kullanma) ve zay\u0131flam\u0131\u015f hukuk devleti ile kontrol ve denge ara\u00e7lar\u0131ndan ar\u0131narak a\u015f\u0131r\u0131la\u015fm\u0131\u015f ba\u015fkanl\u0131k yetkileri aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131y\u0131 g\u00f6steren \u00e7ok\u00e7a veri mevcuttur.<\/p>\n
Neo-patrimonyalizm seviyesi artt\u0131k\u00e7a ba\u015fkanlardaki ki\u015fiselle\u015fmi\u015f g\u00fc\u00e7 yo\u011funla\u015fmas\u0131 artmakta demokratikle\u015fme seviyesi de d\u00fc\u015fmektedir. Hakim\/ hegemonyac\u0131 parti sistemi alt\u0131nda \u015fekillenen kontrol denge mekanizmalar\u0131ndan ar\u0131nma hali, yani hiper ba\u015fkanl\u0131k, sistemin anayasal durumunu, neo- patrimonyalizmden beslenen patronlu ba\u015fkanl\u0131k tabiri ise ekonomik-sosyal y\u00fcz\u00fcn\u00fc tarif etmektedir.<\/p>\n
K\u0131saca T\u00fcrkiye\u2019deki gibi h\u00e2kim\/hegemonyac\u0131 parti yap\u0131s\u0131n\u0131n ba\u015fkanl\u0131k sistemiyle yan yana geli\u015fi, ba\u015fkanl\u0131k sisteminin \u00f6z\u00fcn\u00fc ifade eden kurumsal kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rarak, yukar\u0131da k\u0131saca ifade edilen di\u011fer baz\u0131 davran\u0131\u015fsal ve kurumsal dinamiklerin de katk\u0131s\u0131 ile yasama-y\u00fcr\u00fctme hatta yarg\u0131n\u0131n tek elde birle\u015fmesine neden olmaktad\u0131r. Y\u00fcr\u00fctme lehine di\u011fer anayasal erkleri olduk\u00e7a zay\u0131flatarak hiper-ba\u015fkanl\u0131\u011fa yol a\u00e7an bu etkile\u015fime, bir de neo-patrimonyal yana\u015fmac\u0131 ili\u015fkiler eklenince, sonu\u00e7 \u201cpatronlu ba\u015fkanl\u0131k\u201d rejimleriolmaktad\u0131r. \u00d6rneklerine parlamenter sistemi terk ederek ba\u015fkanl\u0131k sistemine ge\u00e7en iki Afrika \u00fclkesi Zimbabve ve Gana ile Venez\u00fcella, Meksika, Peru, Rusya, Ukrayna\u2019da rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu sistemler en iyi ihtimalle yar\u0131-demokratik iklimde seyreden se\u00e7imli otoriter yap\u0131lar sergilemektedirler. T\u00fcrkiye devleti ya da toplumu bu se\u00e7enekle g\u00fc\u00e7lenmeyecek, tam tersine zay\u0131flam\u0131\u015f demokratik kurumlar\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm ferman\u0131 imzalanm\u0131\u015f olacakt\u0131r.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u00d6nceleri \u201cT\u00fcrk tipi\u201d sonralar\u0131 da \u201ccumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131\u201d sistemi olarak \u00f6nerilen yeni h\u00fck\u00fcmet sisteminin nas\u0131l bir ba\u015fkanl\u0131k sistemi modeli sundu\u011funu anlamak i\u00e7in h\u00fck\u00fcmet sistemlerinin i\u015fleyi\u015fine etki eden temel dinamikleri bilmek ve bunlar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 veriler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda analiz etmek gereklidir. 1787 tarihli ABD Anayasa\u2019s\u0131 taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015f olan kimilerinin saf, kimilerinin ger\u00e7ek ba\u015fkanl\u0131k sistemi olarak niteledi\u011fi sistem bu t\u00fcr\u00fcn ilk […]<\/p>\n","protected":false},"author":75,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[86],"tags":[],"class_list":["post-2281","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-sayilar-6"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2281","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/75"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2281"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2281\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2281"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2281"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2281"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}