{"id":2306,"date":"2017-08-28T01:41:39","date_gmt":"2017-08-27T22:41:39","guid":{"rendered":"http:\/\/hukukdefterleri.com\/?p=2306"},"modified":"2019-02-07T02:15:28","modified_gmt":"2019-02-06T23:15:28","slug":"ceviri-gucsuz-bir-yol-arkadasi-neoliberalizm-caginda-insan-haklari-prof-dr-samuel-moyn","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/?p=2306","title":{"rendered":"\u00c7eviri: G\u00fc\u00e7s\u00fcz Bir Yol Arkada\u015f\u0131: Neoliberalizm \u00c7a\u011f\u0131nda \u0130nsan Haklar\u0131 \/ Prof. Dr. Samuel Moyn"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n

I<\/span>
\nG\u0130R\u0130\u015e<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

Uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 hukukunun bir neoliberal fenomen oldu\u011funu kabul etmek fazlas\u0131yla yayg\u0131nd\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m\u0131n zamanlamas\u0131 da yerindedir: insan haklar\u0131 devrimi ve piyasa temelli d\u00fczenin ba\u015far\u0131s\u0131 en nihayetinde birlikte ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Ortaya konan yeni bir makalede, Marksist uluslararas\u0131 hukuk\u00e7u Susan Marks, Naomi Klein\u2019\u0131n The Shock Doctrine kitab\u0131n\u0131, benim 1970\u2019li y\u0131llar\u0131 bu iki fenomenin y\u00fckseli\u015f noktas\u0131 olarak nitelendiren uluslararas\u0131 insan haklar\u0131n\u0131n yak\u0131n tarihi \u00e7al\u0131\u015fmam ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Susan Marks her iki tarihsel yakla\u015f\u0131mda da insan haklar\u0131n\u0131n yeni ke\u015ffedilen y\u00fcz\u00fcn\u00fcn do\u011fuda ve bat\u0131da uygunsuz ve tehlikeli g\u00f6r\u00fclen \u00e7ekici siyasi y\u00f6nelimleri bast\u0131rma vaadini i\u00e7erdi\u011fini g\u00f6zlemlemektedir.[foot]Bkz. Susan Marks, Four Human Rights Myths in Human Rights: Old Problems New Possibilities 217 (Kinley et al. eds., 2013). Ayn\u0131 zamanda bkz. Naomi Klein, The Shock Doctrine: The Rise OfDisaster Capitalism 11 (2007); Samuel Moyn, The Last Utopia: Human Rights InHistory (2010); Samuel Moyn, Substance, Scale, and Salience: The Recent Histography of Rights, 8 Ann. Rev. Of L. &Soc. Sci. 123(2012).[\/foot] Marks, Klein\u2019\u0131 kastederek \u201cBug\u00fcn bildi\u011fimiz insan haklar\u0131 hareketi 1970\u2019li y\u0131llarda \u015fekil almakta ve bu yeni hareketin belirleyici \u00f6zelliklerinden biri apolitik motivasyonlar olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.\u201d[foot]Marks, dipnot 1, s. 226[\/foot] Ancak Marks\u2019a g\u00f6re Klein, makalesindeki as\u0131l ba\u015far\u0131ya insan haklar\u0131n\u0131n i\u00e7inde bulundu\u011fu neoliberal ko\u015fullar\u0131n kendi hedeflerini belirlemesinde etkileyici rol oynad\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7ekerek ula\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

\u201cKlein hareketin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131ndaki ba\u011flam\u0131n \u00f6nemli bir aya\u011f\u0131n\u0131n Moyn\u2019un belirtmeyi unuttu\u011fu a\u00e7\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor: o d\u00f6nemde, \u015fimdi a\u015fina olunan \u00f6zelle\u015ftirme, serbestle\u015ftirme ve devletin sosyal tedarikten elini \u00e7ekmesi gibi politik talimatlarla \u2018\u00f6zel\u2019 kapitalizmin neoliberal \u015feklinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131. O zaman ve \u015fimdi etkili olan entelekt\u00fceller i\u00e7in bu son \u00fctopyad\u0131r… Klein\u2019in bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re, o halde, insan haklar\u0131n\u0131n tarih\u00e7esinin kapitalizmin tarih\u00e7esinden soyutlanarak a\u00e7\u0131klanmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.\u201d[foot]Marks, dipnot 1, s. 226 ve 226 n. 44 (Bu noktada Marks, Milton Friedman\u2019\u0131n 1976 senesinde, Uluslararas\u0131 Af \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019ne Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc verildi\u011fi seneden \u00f6nceki sene ekonomi alan\u0131nda Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir)[\/foot]<\/p>\n

Neoliberalizm gurusu Friedrich Hayek, 1970\u2019lerdeki insan haklar\u0131 devriminin en \u00e7ok etkilenen tan\u0131klar\u0131ndan biridir. Ancak enteresan olan \u015fudur ki, ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc gibi temel haklar\u0131n anayasalla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na destek olmas\u0131na ra\u011fmen Hayek bu devrimin i\u011fneleyici ele\u015ftirmenlerindendir. Bir r\u00f6portaj\u0131nda, Jimmy Carter\u2019\u0131n Amerikan ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na se\u00e7ilmesiyle ili\u015fkilendirilen insan haklar\u0131na ili\u015fkin sohbetinde (t\u00fcm modalarda gibi) bu durumu riski y\u00fcksek olan ge\u00e7ici bir ilgi olarak tan\u0131mlamaktad\u0131r:<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

\u201cOn sekiz ya\u015f\u0131ndaki bir ki\u015finin insan haklar\u0131 kavram\u0131n\u0131n mevcut idarenin bulu\u015fu yahut daha eski tarihli bir bulu\u015f olup olmad\u0131\u011f\u0131 konusunda emin olmayaca\u011f\u0131 kesindir, ancak bu fenomenin tamamen yeni bir ke\u015fif oldu\u011funu s\u00f6ylerseniz, buna da do\u011frudan inanmayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu ki\u015fi Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nin 200 y\u0131ld\u0131r insan haklar\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnecektir ki bu da asl\u0131nda olduk\u00e7a abs\u00fcrt bir \u00e7\u0131kar\u0131m olacakt\u0131r. Asl\u0131nda ABD insan haklar\u0131n\u0131 iki y\u0131l \u00f6nce ya da en fazla be\u015f sene \u00f6nce ke\u015ffetmi\u015ftir. Bir anda bu Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nin ana amac\u0131 olmu\u015ftur ve bu ama\u00e7 di\u011fer \u00fclkelerin politikalar\u0131na m\u00fcdahaleyi temellendiren bir seviyeye ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsan haklar\u0131n\u0131n genel amac\u0131n\u0131 desteklesem dahi, bunun di\u011fer \u00fclkelerin politikalar\u0131na m\u00fcdahale ba\u011flam\u0131nda hi\u00e7bir \u015fekilde gerek\u00e7e sa\u011flayabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum… Ancak ABD\u2019de \u015fu an bask\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f bu \u015fekildedir.\u201d[foot]Robert Chitester\u2019in Friedrich Hayek ile UCLA\u2019deki G\u00f6r\u00fc\u015fmesi, ilgili sitede mevcut: http:\/\/www.hayek.ufm.edu\/ index.php?title=BobChitester-partI&p=videol&b=930 &e=1037.[\/foot]<\/p>\n

Buna kar\u015f\u0131n, bu son moda pop\u00fclerli\u011finden beri insan haklar\u0131n\u0131n dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ekonomik liberalizm ile uluslararas\u0131 insan haklar\u0131n\u0131n gerekli olan \u2013bir e\u015fde\u011ferlik olmasa da\u2013 uyumunun bir\u00e7ok olumlu neticelerine sebep olmu\u015ftur. Do\u011frusu Marksist sol, piyasa \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ile insan haklar\u0131 aras\u0131ndaki ilerlemenin i\u015fbirli\u011fi ili\u015fkisine y\u00f6nelik iddia ortaya koyan neredeyse tek kaynakt\u0131r.[foot]Kabul edildi\u011fi \u00fczere, di\u011ferleri \u201cinsan haklar\u0131n\u0131\u201d somut harekeler ve hukuki rejimler olarak nitelendirmek yerine, neredeyse her zaman bir de\u011ferler b\u00fct\u00fcn\u00fc olarak g\u00f6rme- ktedir Bkz., \u00f6rn.John C. W. Touchie, Hayek And Human Rights:Foundations For A Minimalist Approach To Law(2005).[\/foot] D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn aksine, neoliberalizmi insan haklar\u0131n\u0131n ilerlemesi i\u00e7in bir ara\u00e7 olarak tan\u0131tmak, bunlar\u0131n ikisini su\u00e7 orta\u011f\u0131 olarak lanse etmekten \u00e7ok daha yayg\u0131n bir yakla\u015f\u0131md\u0131r.<\/p>\n

\n
\n
\n

Bu hususta muhtemelen en dikkat \u00e7ekici yakla\u015f\u0131m Ernst-Ulrich Petersmann taraf\u0131ndan savunulmaktad\u0131r. Ernst-Ulrich Petersmann\u2019a g\u00f6re insan haklar\u0131 hukuku \u00e7ok verimli g\u00f6z\u00fckmese de, ekonomik \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ile insan haklar\u0131 aras\u0131ndaki genel ili\u015fki en nihayetinde kazan\u00e7l\u0131 ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ili\u015fkidir. Bunlardan ilkini veya ikincisini desteklemek asl\u0131nda ayn\u0131 sonucu verecektir.[foot]Ernst-Ulrich Petersmann, Time for a United Nations \u201cGlobal Compact for Integrating HumanRights in the Law of Worldwide Organizations: Lessons from European Integration, 13 Eur. J. Of Int\u2019l L.621, 621-22 (2002). Ayn\u0131 zamanda bkz.Ernst-Ulrich Petersmann, Human Rights and InternationalTrade Law: Difning and Connecting the Two Fields, in Human Rights And International Trade (Thomas Cottier et al. eds., 2005).[\/foot] Petersmann \u015fu ifadeleri kullan\u0131r:<\/p>\n

\u201c\u0130nsan haklar\u0131ndan istifade etmek, en verimli ve demokratik \u015fekilde i\u015flerin h\u00fcr vatanda\u015flar aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcnmesini sa\u011flamay\u0131; ekonomik refah\u0131, se\u00e7im \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc korumay\u0131; s\u0131n\u0131rlar aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f olan k\u0131t kaynaklar\u0131n, hizmetlerin, bilgilerin vatanda\u015flar\u0131n talep ve ihtiya\u00e7lar\u0131na uygun olarak liberal ticaret arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla serbest ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 desteklemeyi, da\u011f\u0131lm\u0131\u015f bilginin ve ekonomik kaynaklar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 gerektirir.\u201d[foot]Petersmann, Time for a United Nations, dipnot6, s. 629.[\/foot]<\/p>\n

Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 alt\u0131nda, uluslararas\u0131 insan haklar\u0131n\u0131n ilerletilmesi ile ekonomik \u00f6zg\u00fcrle\u015fme aras\u0131nda su s\u0131zmamaktad\u0131r. Petersmann\u2019\u0131n bu iki fenomenin aidiyeti hakk\u0131ndaki iyimserli\u011fi ele\u015ftiri oklar\u0131n\u0131n hedefinde olsa dahi, ana ak\u0131m uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 hukuk\u00e7ular\u0131 genel olarak kendi normlar\u0131 ile standart piyasa d\u00fczenlemeleri aras\u0131nda geni\u015f bir uyumluluk \u00f6ng\u00f6rmektedir. Bununla birlikte, uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 de\u011ferlerinin \u201ck\u00fcreselle\u015fmenin\u201d k\u00f6t\u00fc gitmesi durumunda, bundan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak her zaman ayr\u0131 tutulmas\u0131 gerekti\u011fini ifade etmektedirler.[foot]Philip Alston me\u015fhur \u015fekilde Peterman\u2019\u0131n amac\u0131n\u0131 \u201culuslararas\u0131 insan haklar\u0131n\u0131 ka\u00e7\u0131rma, veya daha uygun s\u00f6ylemek gerekirse Hayek\u2019leme\u201d olarak ifade etmektedir. Bkz. Philip Alston, Resisting the Merger and Acquisition of Human Rights by Trade Law: A Reply to Petersmann, 13 Eur. J. Of Int\u2019l L. 815, 816(2002).[\/foot] Kabul g\u00f6ren bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, uluslararas\u0131 insan haklar\u0131, genellikle insanlar\u0131n hayat \u015fartlar\u0131n\u0131 geli\u015ftiren uluslararas\u0131 piyasa serbestle\u015fmesi d\u00f6nemine yol g\u00f6stermek, ehlile\u015ftirmek ve \u201cmedenile\u015ftirmek\u201d i\u00e7in hukuki ve di\u011fer standartlar sunabilmektedir.[foot]Bkz. \u00f6rn. Rhoda E. Howard-Hassmann, Can Globalization Promote Human Rights? (2010); David Kinley, Civilising Globalisation: Human Rights And The Global Economy 1-3 (2009).[\/foot]<\/p>\n

Bu makalede \u2013 analitik olan durum ile tarihsel olan di\u011fer aras\u0131nda \u2013 insan haklar\u0131 ve neoliberalizm aras\u0131ndaki Marksist ve di\u011fer ana ak\u0131m pozisyonlar\u0131 kabul etmenin \u00e7ok erken oldu\u011fu savunulmaktad\u0131r. \u0130lk pozisyon dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, baz\u0131 zamanlarda birbirine \u00e7ok kolay ba\u011flanabilen iki fenomen aras\u0131nda basit bir konjonkt\u00fcr\u00fc kan\u0131tlamak d\u0131\u015f\u0131nda \u00e7ok daha fazla analitik belirginlik gereklidir. \u0130kinci pozisyon dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda ise, g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar ya\u015fananlar ve \u201cneoliberalizm\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda \u00e7e\u015fitlenmi\u015f ele\u015ftiriler de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruldu\u011funda, insan haklar\u0131n\u0131n kapitalizmin kendi tarihi boyunca ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 noksanlar\u0131 onarmada (tersine \u00e7evirmeyi bir yana b\u0131rak\u0131n) sundu\u011fu katk\u0131n\u0131n \u00e7ok minimal d\u00fczeyde kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Temel insan haklar\u0131n\u0131n elde edilmesi veya ihlal edilmesi noktas\u0131nda kapitalizmin do\u011frudan ili\u015fkilendirilmesi zorlama bir saptama olacakt\u0131r. Ancak \u015fu kesindir ki, kapitalizme ili\u015fkin t\u00fcm tarihsel kay\u0131tlar g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruldu\u011funda, kapitalizmin en b\u00fcy\u00fck kurban\u0131 hem ulusal hem de k\u00fcresel d\u00fczlemde \u201ce\u015fitliktir\u201d. Bu \u201ce\u015fitli\u011fi\u201d (mevcut kaynaklar\u0131n ve olanaklar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131ndaki e\u015fitli\u011fi) 1948 tarihli \u0130nsan Haklar\u0131 Evrensel Beyannamesi ve benzer \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131kan uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 hareketlerinde savunmaya tenezz\u00fcl etmedi\u011fi bir ger\u00e7ektir. \u015e\u00fcphesiz k\u00fcreselle\u015fen neoliberalizm ile uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 aras\u0131nda ayn\u0131 d\u00f6nemde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131ndan ve paralel olarak geli\u015fti\u011finden dolay\u0131 \u00e7ok s\u0131k\u0131 ba\u011flar bulunmaktad\u0131r. Ancak Marksistlerin iddia etti\u011finin aksine insan haklar\u0131 ile neoliberalizm aras\u0131ndaki etkile\u015fimler o kadar da belirgin de\u011fildir. Asl\u0131nda, bu ikisi aras\u0131ndaki en \u00f6nemli ba\u011flant\u0131 ka\u00e7\u0131r\u0131lmaktad\u0131r: \u0130nsan haklar\u0131 devrimi s\u00fcrekli olarak kendisini koruma alt\u0131na almak ad\u0131na normatif, ger\u00e7ek bir zemin yaratma pe\u015findedir; bu ko\u015fturma s\u0131ras\u0131nda da neoliberalizmin e\u015fitsizlik tavan\u0131n\u0131 y\u00fckseltmesine kar\u015f\u0131l\u0131k vermede -bu duruma bir tan\u0131 koyma konusunda dahi\u2013 ba\u015far\u0131s\u0131z olmu\u015ftur.<\/p>\n

\n
\n
\n

\u201cNeoliberalizm\u201d, \u00f6zellikle sol s\u00f6ylemde, ger\u00e7ekliklerinden ziyade, ba\u015fka a\u00e7\u0131klamalar yapmak i\u00e7in bir zemin olarak kullan\u0131lmakta, genellikle daha geni\u015f tart\u0131\u015fmalar ba\u011flam\u0131nda \u00f6nemli bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bununla birlikte, gerekti\u011finde g\u00fcvenli bir liman olarak da konumland\u0131r\u0131lmakta, u\u011fruna \u015feytani d\u00fc\u015f\u00fcnceler uzakla\u015ft\u0131r\u0131lan, bir kutsal su gibi de kullan\u0131lmaktad\u0131r. Anla\u015f\u0131labilir bir \u00f6fkeyi yans\u0131tabilmesine ra\u011fmen, neoliberalizmin zaman zaman k\u00f6t\u00fcl\u00fcklere kar\u015f\u0131 koruyucu bir t\u0131ls\u0131m olarak y\u00fckselmesi asl\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6stergesidir.[foot]Bkz. \u00f6rn. Keally McBride, Neoliberalism:Its Untimely Life and Timely Death,paper presented at American Political Science Association annual conference, September 2013.[\/foot] Yine de, David Singh Grewal ve Jedediah Purdy\u2019nin belirtti\u011fi \u00fczere, piyasa \u00e7\u00f6z\u00fcmleri ya da yerel ve uluslararas\u0131 d\u00fczlemde devlet tasarruflar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu konunun en az\u0131ndan tart\u0131\u015fmaya dahil edilmesi, Amerikan hukuk camias\u0131n\u0131n \u015fu zamana kadar bu konuyu s\u00fcrekli olarak g\u00f6z ard\u0131 etmesinden daha faydal\u0131 g\u00f6z\u00fckmektedir.[foot]David Singh Grewal &Jedediah Purdy, Introduction: Law and Neoliberalism, 77 Law & Contemp. Probs., no. 4, 2014 at 1.[\/foot]<\/p>\n

Ancak Amerika\u2019n\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7ildi\u011finde, neoliberalizmin insan haklar\u0131na ili\u015fkin bir bilim kategorisi olarak \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131 bu ikisi aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131n, sonrakini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken ilkini ihmal etme d\u00fc\u015f\u00fcncesi kadar ilgiyi hak etti\u011fini g\u00f6sterir. Stephen Hopgood, yeni \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda ki\u015fisel bir g\u00f6zlem olarak \u201cinsan haklar\u0131, g\u00fc\u00e7 ve parada oldu\u011fu gibi, k\u00fcreselle\u015fen neoliberal demokrasinin sonu\u00e7lar\u0131ndan biri haline gelmi\u015ftir\u201ddemektedir.[foot]Stephen Hopgood, The Endt\u0131mes Of Human R\u0131ghts 95 (2013).[\/foot] Ayr\u0131ca \u015fimdiye kadar Wendy Brown, Susan Marks ve ba\u015fkalar\u0131 gibi Marksistler insan haklar\u0131 ile neoliberalizm aras\u0131ndaki kronolojik rastlant\u0131lar\u0131 makul bir saptamaya yetmeyecek karars\u0131z ve do\u011frulanmam\u0131\u015f iddialarla sunmu\u015flard\u0131r. \u00d6yle ki, tarihsel \u201crastlant\u0131\u201d ve arkada\u015fl\u0131klardan \u2013 ki neoliberalizm ve insan haklar\u0131 aras\u0131nda bunlar kesinlikle vard\u0131r\u2013 ger\u00e7ek nedensellik ve ortakl\u0131\u011fa daha \u00e7ok uzun bir yol vard\u0131r. Brown, mevcut a\u00e7\u0131klamalar\u0131n\u0131n merkezindeki klasik su\u00e7lamas\u0131nda \u015fu \u015fekilde bir g\u00f6r\u00fc\u015fle yola \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u201c\u0130nsan haklar\u0131 s\u00f6yleminin merkezinin di\u011fer siyasal se\u00e7enekleri daha zay\u0131f bir \u015fekilde a\u00e7\u0131klayabilip a\u00e7\u0131klayamad\u0131\u011f\u0131 veya nas\u0131l a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.\u201d[foot]Wendy Brown, \u201cThe Most We Can Hope For…\u201d: Human Rights and the Politics of Fatalism, 103 S. Atlantic Q. 451, 461- 62 (2004)[\/foot] Brown\u2019un g\u00fc\u00e7l\u00fc bir sonu\u00e7 sunmak yerine a\u00e7\u0131k\u00e7a daha fazla tart\u0131\u015fma talep etmesi s\u00f6z konusudur. Bu da di\u011ferlerinin e\u015f zamanl\u0131 olarak sundu\u011fu kesin arkada\u015fl\u0131k ithamlar\u0131 ve yer de\u011fi\u015ftirme teorileri kar\u015f\u0131s\u0131nda daha zay\u0131f durmamaktad\u0131r.[foot]Bkz a.e, Ayn\u0131 eserde, farkl\u0131 yere g\u00f6t\u00fcrmek konusunda \u00e7ekingen de olsa, Brown insan haklar\u0131n\u0131n neoliberalizmi global serbest ticaret ile me\u015frula\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131ndan ve bunu \u201ceski liberal reformistlerin planlar\u0131nda oldu\u011fu gibi asl\u0131nda fazlas\u0131yla etkisi olan a\u00e7\u0131k reformlar\u0131, iyilik yap\u0131yormu\u015f veya karanl\u0131k sonu\u00e7lar\u0131 engelliyormu\u015f\u00e7as\u0131na g\u00f6stermesinden yola \u00e7\u0131k\u0131yor\u201d a.e., s. 461.[\/foot]<\/p>\n

\n
\n
\n

Farkl\u0131 adalet d\u00fczenlerinin yer de\u011fi\u015ftirmesinin insan haklar\u0131n\u0131n y\u00fckseli\u015fi sebebiyle etkilendi\u011fi g\u00f6r\u00fclse de, bu konuda daha kesin bir iddian\u0131n i\u015fe yaramayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.[foot]\u0130nsan haklar\u0131 ve emperyal ajandalar aras\u0131ndaki ili\u015fki benim burada ele almad\u0131\u011f\u0131m farkl\u0131 bir konudur, ancak kendi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm ortada k\u0131smi bir nedensellik ili\u015fkisinin daha g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fudur, zira ahlaki de\u011ferlerin yeri geldi\u011finde daha b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7ler (ve akt\u00f6rler) i\u00e7in rol oynayabildi\u011fini g\u00f6rm\u00fc\u015f\u00fczd\u00fcr.[\/foot] \u0130nsan haklar\u0131n\u0131n her neoliberal kazan\u0131m\u0131n i\u00e7eri\u011fi ile \u00e7ak\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek daha \u00e7ok \u015fey s\u00f6ylemek de\u011fil \u2013 tam aksine daha az \u015fey s\u00f6ylemektir. \u00d6zellikle bu s\u00f6ylem yanl\u0131\u015f bir \u015fekilde neoliberalizmin d\u00fcnyada her ilerlemek istedi\u011finde insan haklar\u0131nagereksinim duydu\u011funu ya da vice versa insan haklar\u0131n\u0131n her ilerlemek istedi\u011finde neoliberalizme gereksinim duydu\u011funu ortaya koyacakt\u0131r. \u0130nsan haklar\u0131n\u0131n y\u00fckseli\u015finin g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn piyasa temelcili\u011fiyle ne kadar zay\u0131f bir \u015fekilde ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011funu belirtmek \u00f6nemli bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131d\u0131r. Kanaatimce, ikisi aras\u0131nda yaln\u0131zca zay\u0131f bir ili\u015fki bulundu\u011funu saptaman\u0131n insan haklar\u0131n\u0131n son birka\u00e7 y\u00fczy\u0131ldaki ola\u011fan\u00fcst\u00fc y\u00fckseli\u015finin tarihsel yarg\u0131lamas\u0131nda \u00f6nemli sonu\u00e7lar ortaya \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmekteyim.<\/p>\n

\u0130nsan haklar\u0131n\u0131 neoliberal \u00e7a\u011f\u0131n serbest piyasa zaferini nedensel olarak azmettirdi\u011fi konusunda mazur g\u00f6rmek, sonu\u00e7 olarak bu durumun bug\u00fcnk\u00fc \u00f6nemine ili\u015fkin herhangi bir savunma i\u00e7ermeyecektir. Bu durum yads\u0131nmamal\u0131d\u0131r. Zira insan haklar\u0131n\u0131n neoliberal geli\u015fmelere kar\u015f\u0131n bir nevi vicdani kald\u0131ra\u00e7 etkisi sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek kayda de\u011ferdir. Ancak insan haklar\u0131n\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 normatif k\u0131lavuzlu\u011fun de\u011feri tart\u0131\u015f\u0131lmaz olsa dahi, burada ortaya \u00e7\u0131kan sorunun saptanmas\u0131 gerekmektedir. \u0130nsan haklar\u0131 k\u0131lavuzlu\u011fu \u00e7o\u011funlukla bir dizi tembihten ba\u015fka anlam ta\u015f\u0131yamamaktad\u0131r. Daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc ise, insan haklar\u0131 neoliberalizmin basit sonu\u00e7lar\u0131na y\u00f6nelik asgari bir koruma alan\u0131 yaratmaya odakland\u0131\u011f\u0131nda (ki bunlar baz\u0131 durumlarda \u00f6nemli katk\u0131lar da sunabilir) e\u015fitsizli\u011fin yerel ve k\u00fcresel alanda a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 yaralarla y\u00fczle\u015fmekte yetersiz kalmaktad\u0131r. Daha az tedirgin edici olmakla birlikte, insan haklar\u0131n\u0131n k\u0131sa zamanda neoliberal karde\u015f d\u00fc\u015fman\u0131yla k\u00fcresel d\u00fczlemde payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 alanda yeterli de\u011fi\u015fiklikleri yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmak \u00e7ok daha kolayd\u0131r. \u0130kisi de bu d\u00fczeni seyrettikleri i\u00e7in ay\u0131planm\u0131\u015f ancak bu d\u00fczeni engellemede g\u00fc\u00e7s\u00fcz olmu\u015flard\u0131r. \u0130nsan haklar\u0131n\u0131n en az\u0131ndan hukuki olarak benimsenmi\u015f, kurulmu\u015f oldu\u011fu hallerde dahi neoliberalizmin tehdit etti\u011fi ana de\u011fer olan e\u015fitli\u011fe dair s\u00f6yleyecek hi\u00e7bir s\u00f6z\u00fc olmamaktad\u0131r. Bu durumda her ikisinin de faydal\u0131 kaynaklar oldu\u011funu s\u00f6ylemek zorla\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n

\n
\n
\n

E\u011fer benim Marksizm ile ana ak\u0131m g\u00f6r\u00fc\u015f aras\u0131nda konumlanan g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm kabul edilir ise, neoliberalizme ili\u015fkin anla\u015f\u0131l\u0131r \u00f6fkeden dolay\u0131 insan haklar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmakta ele\u015ftirel veya siyasal hi\u00e7 bir zemin bulunmayacakt\u0131r. Bunun yerine, mevcut d\u00f6nemin ekonomik d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmleri, bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmleri form\u00fcle etmek veya bunlara ili\u015fkin daha ciddi analitik a\u00e7\u0131klamalar bulmak isteyenlere a\u011f\u0131r bir y\u00fck y\u00fcklenecektir ve onlara bu zamana kadar kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131ndan \u00e7ok daha \u00e7etin bir politik direni\u015f g\u00f6sterilecektir. Dolay\u0131s\u0131yla insan haklar\u0131 s\u00f6ylemleri ve hareketlerinin e\u015fitsizlik konusuna geldi\u011finde bir \u015fey sunacaklar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmedi\u011finden ve bu konu i\u00e7in m\u00fccadele vermediklerinden \u2013 insan haklar\u0131 s\u00f6ylemleri, yakla\u015f\u0131mlar\u0131 ve hareketleri tarihsel yolda\u015f\u0131n\u0131 su\u00e7 orta\u011f\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki ele\u015ftirilerden ka\u00e7\u0131nmak i\u00e7in sosyoekonomik alan d\u0131\u015f\u0131ndaki minimalist g\u00f6revlerine odaklanacakt\u0131r.<\/p>\n

Bu makale, g\u00fcncel tart\u0131\u015fmalardaki kendine \u00f6zg\u00fc \u00f6nemi ve bunlara uygulanmas\u0131 sebebiyle, Karl Marx\u2019\u0131n haklar teorisi ile ba\u015flayarak, neoliberalizm ile insan haklar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi Marksist pozisyonlar b\u00fct\u00fcn\u00fcnde inceleyerek bu sonu\u00e7lara ula\u015fmay\u0131 ama\u00e7lamaktad\u0131r. Daha sonras\u0131nda, bu teorinin uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 ile kapitalizmin neoliberal d\u00f6nemini benzer \u015fekilde irdelemek i\u00e7in yaln\u0131zca bir ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 oldu\u011fu vurgulanacakt\u0131r. Makalenin di\u011fer k\u0131sm\u0131nda bu ikilinin yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yolda\u015fl\u0131\u011fa odaklanacak, bunlar aras\u0131ndaki uyum ve uyumsuzlu\u011fu irdelemek i\u00e7in e\u015fzamanl\u0131 kay\u0131tlar\u0131n\u0131 not d\u00fc\u015fecektir. Son k\u0131s\u0131mda ise neoliberalizmin as\u0131l sonucunun e\u015fitsizli\u011fin azalt\u0131lmas\u0131n\u0131 engellemek oldu\u011fu hallerde insan haklar\u0131n\u0131n ne kadar minimum d\u00fczeyde koruma sa\u011flayabildi\u011fi anlat\u0131lacakt\u0131r. G\u00f6r\u00fclecektir ki, mevcut insan haklar\u0131 rejimleri tek bir form\u00fcl \u00fczerinde yo\u011funla\u015f\u0131rken hiyerar\u015fik e\u015fitsizlik tavan\u0131 tutars\u0131zca y\u00fckselmi\u015f ve bunun yeniden in\u015fa edilmesi i\u00e7in \u00e7ok az \u00e7aba g\u00f6sterilmi\u015ftir.<\/p>\n

II<\/span>
\nHaklar\u0131n Cennet Bah\u00e7esi<\/span><\/p>\n

\u0130nsan haklar\u0131n\u0131 \u201cneoliberal\u201d kapitalizm i\u00e7in bir \u201c\u00f6z\u00fcr\u201d gibi g\u00f6rmek i\u00e7in \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n yap\u0131lmas\u0131 \u2013\u015fu zamana kadar yap\u0131lm\u0131\u015flardan kesinlikle \u00e7ok daha fazla \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lmas\u0131- gerekti\u011fini s\u00f6yleyerek ba\u015flamal\u0131y\u0131z. Bunun sebebi k\u0131smen de olsa Karl Marx\u2019\u0131n metinlerinin b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 bo\u015fluklar\u0131n doldurulmas\u0131 ile ilgilidir. Bu konuda iki \u00e7ak\u0131\u015fan sebep bulunmaktad\u0131r. \u0130lk olarak, Marx\u2019\u0131n haklara ili\u015fkin kendi beyan\u0131nda, uluslararas\u0131 insan haklar\u0131n\u0131n bug\u00fcn kurumsal olarak ne kadar yeni oldu\u011funu hat\u0131rlatan de\u011fi\u015fik fazlar bulunmas\u0131d\u0131r. \u0130kinci olaraksa, Marx\u2019\u0131n tan\u0131kl\u0131k etti\u011fi k\u00fcreselle\u015fen kapitalizm ile g\u00fcn\u00fcm\u00fcz aras\u0131nda \u00f6nemli farkl\u0131l\u0131klar bulunmas\u0131d\u0131r. Marx\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 hak kuram\u0131 \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in \u00f6nemli kaynaklar sa\u011flamaktad\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz kapitalizminin \u201cneoliberal\u201d formuna ve yine g\u00fcn\u00fcm\u00fcz hak hareketlerinin k\u00fcresel reformculuk \u00f6zelli\u011fine kar\u015f\u0131 yabanc\u0131 ve sessiz kalmaktad\u0131r.<\/p>\n

\n
\n
\n

Marx, elbette, \u201cinsan haklar\u0131na\u201d dair en \u00fcnl\u00fc ele\u015ftirisini Yahudi Sorunu Hakk\u0131nda adl\u0131 eserinde vermektedir. Bu eserde Marx, kendi tasavvur etti\u011fi \u201cinsan \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesi\u201d ile k\u0131yaslad\u0131\u011f\u0131 \u201csiyasal \u00f6zg\u00fcrle\u015fmenin\u201d Frans\u0131z \u0130nsan ve Yurtta\u015f Haklar\u0131 Beyannamesi nezdinde ne kadar ba\u015far\u0131s\u0131z kald\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7ekmektedir.[foot]Bkz. Karl Marx &Friedrich Engels, The Marx-Engels Reader (Robert C. Tucker ed., 2d ed. 1978).[\/foot] Ancak bu d\u00f6nemsel metinde, Marx insanl\u0131k tarihinin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 boyunca insan haklar\u0131n\u0131n ana niteli\u011finin ne oldu\u011fu hakk\u0131nda faydal\u0131 bir g\u00f6r\u00fc\u015fe varmaktad\u0131r: insanlar uzun bir s\u00fcre boyunca sadece devlet yap\u0131s\u0131 i\u00e7inde varl\u0131k ve fark\u0131ndal\u0131k kazanabilmi\u015ftir.[foot]Bkz. a.e., s. 24-24[\/foot] Ku\u015fkusuz, do\u011fal haklara ili\u015fkin siyasal s\u00f6ylemin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 empati ile ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131, daha da \u00f6nemlisi kapitalist sosyal ili\u015fkilerin do\u011fumu ile geni\u015fledi\u011fi konusunda hi\u00e7 \u015f\u00fcphe yoktur. Marx neticede hak kavram\u0131n\u0131 \u00f6zg\u00fcn devlet\u00e7i \u00e7er\u00e7eveyle s\u0131n\u0131rlaman\u0131n yan\u0131lt\u0131c\u0131 oldu\u011funu anlam\u0131\u015ft\u0131r.[foot]Klasik arg\u00fcman olarak C.B. Macpherson, The Political Theory Of Possessive Individualism: Hobbes To Locke (1962).[\/foot] Ancak Frans\u0131z Devrimi\u2019nin 1789 tarihli \u0130nsan ve Yurtta\u015f Haklar\u0131 Beyannamesi\u2019ni erken bir kaynak olarak ele almakla, Marx, do\u011fal haklar\u0131n ahlaki felsefesinin tarihsel olarak devletin (ulus devletin dahi) siyasal olarak i\u015flevselle\u015ftirilmi\u015f temsiline dayand\u0131\u011f\u0131na da inanmaktayd\u0131.[foot]Richard Tuck gibi tarih\u00e7iler Marx\u2019tan \u00e7ok daha derin bir nedensellik ili\u015fkisi saptam\u0131\u015ft\u0131r. Zira Marx erken modern d\u00f6nemdeki do\u011fal hukuk teorisi ile haklar\u0131n y\u00fckseli\u015fine ve \u00f6nemli, uzun d\u00f6nem siyasi de\u011ferlerin fark\u0131nda olan modern devlete farkl\u0131 bakmaktad\u0131r. Bkz. Richard Tuck, The Rights Of War And Peace: Political Thought And The Internation- al Order From Grotius To Kant (2001). Ben de Tuck\u2019\u0131n genel arg\u00fcman\u0131n\u0131 kendi kitab\u0131mda uluslararas\u0131 insan haklar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlerken az \u00e7ok takip etmi\u015f bulunuyorum. Bkz. Moyn, dipnot 1, b\u00f6l\u00fcm 1.[\/foot] Marx bu birlikteli\u011fi tesad\u00fcfi bir hata olarak de\u011ferlendirmemi\u015fti; onun i\u00e7in bu tam tersine haklar\u0131n y\u00fckselmesinin temel \u00f6zelliklerinden biriydi. Lafzi olarak ba\u015fka bir anlat\u0131mla, Marx\u2019\u0131n insan haklar\u0131na ili\u015fkin ele\u015ftirisidevlet i\u00e7indeki siyasal \u00f6zg\u00fcrle\u015fmeye y\u00f6nelik kalm\u0131\u015ft\u0131r. E\u011fer Marx\u2019\u0131n ele\u015ftirisi haklar\u0131n soyutlanmas\u0131na y\u00f6neltilirse, bu halde (kurumsal olarak somut ve tarihsel olarak belirgin olmaktan ziyade) bir devlet taraf\u0131ndan sa\u011flanm\u0131\u015f siyasal vatanda\u015fl\u0131k forumunun i\u00e7inde bir soyutlanma olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacakt\u0131r.[foot]Burjuvazi rejimi haklar\u0131na cevap verirken bu y\u00fczden dev- let ve sivil toplum aras\u0131ndaki farkl\u0131la\u015fman\u0131n tasfiye edilmesi gerekiyordu, ve bu Engels\u2019in belki de sonradan belirtti\u011fi \u201cdevletin s\u00f6nmesine\u201d tekab\u00fcl ediyordu.[\/foot]<\/p>\n

\n
\n
\n

Marx\u2019\u0131n, \u00f6zg\u00fcrle\u015fmenin temsilcisi olarak, devletin s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u0131srar\u0131 ve devlet eliyle yap\u0131lan hareketlere kar\u015f\u0131 rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131, yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n anti-kolonile\u015fme \u00e7a\u011f\u0131nda bir\u00e7ok ki\u015fi taraf\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fcmsenmi\u015fti. Asl\u0131nda kendisi de bireysel haklara verdi\u011fi \u00f6nemi \u00e7er\u00e7evelendirirken,en temel yakla\u015f\u0131m\u0131nda global kapitalle ili\u015fkisini kurmam\u0131\u015ft\u0131r. Marx\u2019\u0131n ele\u015ftirisi ahlak temelli felsefe a\u00e7\u0131s\u0131ndan haklar\u0131n kolayca soyutla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015febilecektir. Ancak d\u00f6n\u00fc\u015fse de d\u00f6n\u00fc\u015fmese de nihai olarak bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 modern uluslararas\u0131 ve k\u00fcresel insan haklar\u0131 siyasetine uygulamak \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde teorik \u00e7al\u0131\u015fma gerektirecektir. Asl\u0131nda pozitif hareketlilik yaratan ve yeni kanuni opsiyonlar sunan uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 siyaseti Marx\u2019\u0131n devlet\u00e7i d\u00fczlemdeki y\u00f6ntemler ve Frans\u0131z devriminde g\u00f6zlemledi\u011fi kurumsalla\u015fm\u0131\u015f hak siyaseti ele\u015ftirilerine cevap niteli\u011findedir. En nihayetinde, insan haklar\u0131 aktivistlerinin tercih etti\u011fi yol bu olmasa da, devletin burjuva merkeziyet\u00e7ili\u011five bu d\u00fczende \u00e7al\u0131\u015fan insanlar\u0131 hareketlendirmesi, k\u00fcreselle\u015fmenin hak alan\u0131nda ana oyunculardan biri oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

T\u00fcm bunlar \u201cinsan haklar\u0131\u201d ile \u201cmodern kapitalizm\u201din (\u201cneoliberalizmi\u201d de i\u00e7erecek \u015fekilde) birbirini tetikleyebilece\u011fi anlam\u0131na gelmektedir ve bu Marksistler dahil, hatta \u00f6zellikle onlar i\u00e7in her zaman a\u015fik\u00e2r olmayabilecektir. Marx\u2019\u0131n Yahudi Sorunu Hakk\u0131nda adl\u0131 metninden sonraki teorik geli\u015fimi hak alan\u0131nda sa\u011flam bir zemin sa\u011flamaktad\u0131r. Ancak bu geli\u015fim bir o kadar da \u00f6nemli engeller bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. G\u00fcncel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi \u00fczere, ilk ba\u015flarda Marx ilerici bir reformun ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131nda hak arama alan\u0131na ba\u015fvurmaya s\u0131cak bakmamaktad\u0131r.[foot]David Leopold, The Young Karl Marx: German Philosophy, Modern Politics, And Human Flourishing 150-63 (2009); Justine Lacroix &Jean-Yves Pranche, Karl Marx fut-il vraiment un opposant aux droits de l\u2019homme?: Amancipa- tion individuelle et thgorie des droits, 62 Revue Francaise De Science Politique 433 (2012) (her ikisi de Marx\u2019\u0131n haklar\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmek i\u00e7in ortaya \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 ortaya koyuyor)[\/foot] Ger\u00e7ekten de, Andrew Sartori\u2019nin de belirtti\u011fi \u00fczere, liberalizmin kurucu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck vaadi ve onun Marx\u2019\u0131n anlad\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imde haklara ili\u015fkin s\u00f6yleminin, kapitalizmin y\u00fckseli\u015fini ve bunun aleni olarak meydana getirece\u011fi zararlar\u0131 gizledi\u011fini belirtmektedir.[foot]Andrew Sartori, Liberalism In Empire: An Alternative History (2014). Makalenin bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn haz\u0131rlanmas\u0131nda Profes\u00f6r Sartori\u2019nin yard\u0131mlar\u0131 i\u00e7in minnettar\u0131m.[\/foot] Ancak as\u0131l zorlu k\u0131s\u0131m Marx\u2019\u0131n haklara ili\u015fkin nihai ele\u015ftirisinin genel kald\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkindir. Marx -kendi zaman\u0131nda varsa da ilgisini \u00e7ekmeyen- uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 rejimlerine ve hareketlerine kar\u015f\u0131 dar analizler yapmaktan ka\u00e7\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu k\u0131s\u0131tl\u0131 analizlerden ziyade Marx, sermayenin k\u00fcreselle\u015fmesi, m\u00fclkiyet anlay\u0131\u015f\u0131 ve sosyal soyutlanma ili\u015fkilerine odaklanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\n
\n
\n

Yahudi Sorunu \u00dczerine adl\u0131 gen\u00e7lik d\u00f6nemi eserinden sonra Marx, \u00f6nceki tariflerindeki devlet\u00e7i vurguyu de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in burjuva haklar\u0131na ili\u015fkin sunumunu de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir. Ancak bu teorik kaymalar asl\u0131nda ger\u00e7ekten (potansiyel olarak) k\u00fcreselle\u015fen piyasa ili\u015fkilerinin bireysel haklar\u0131 rahatl\u0131kla yasal form olarak de\u011ferlendirebilecek sosyal soyutlamalar\u0131n gerekti\u011fi izahat\u0131na dikkat \u00e7ekmekteydi. Bu sebeple Marx\u2019\u0131n Kapital\u2019deki iddias\u0131na g\u00f6re kapitalist piyasa:insanlar\u0131n do\u011fu\u015ftan gelen haklar\u0131 i\u00e7in bir Cennet Bah\u00e7esidir (Garden of Eden)..[Orada bireyler] kanun \u00f6n\u00fcnde e\u015fit olan \u00f6zg\u00fcr insanlar olarak anla\u015fmalara var\u0131rlar. Onlar\u0131n anla\u015fmas\u0131 m\u00fc\u015fterek iradelerinin ortak hukuki ifadesinin sonucudur..Baz\u0131 \u015feylerin \u00f6nceden tesis edilmi\u015f uyumuna uygun olarak veya alim bir \u00f6ng\u00f6r\u00fcn\u00fcn te\u015fviki alt\u0131nda, bu ki\u015filer m\u00fc\u015fterek faydalar\u0131, ortak mutluluklar\u0131 ve ortak \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.[foot]Karl Marx, Capital: A Critique Of Political Economy 280 (\u00c7ev. Ben Fowkes, 1976).[\/foot]<\/p>\n

Marx\u2019\u0131n ele\u015ftirisinin de\u011fi\u015fmi\u015f formunda bile,- piyasalar\u0131n modern k\u00fcreselle\u015fmesi ve m\u00fclkiyet hakk\u0131na uygun olan- genel izahat\u0131 ile son y\u0131llardaki uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 rejimlerinin ve hareketlerinin \u00f6zelliklerini yakalama ihtiyac\u0131nda olan daha spesifik izahat\u0131 aras\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemli de\u011fi\u015fiklikler bulunmaktad\u0131r.[foot]Marx\u2019\u0131n yazd\u0131klar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, do\u011fal haklar ve insan haklar\u0131 kendisinin zaman\u0131nda \u00f6zg\u00fcr s\u00f6zle\u015fme ve \u00f6zel m\u00fcl- kiyet i\u00e7in bir me\u015fruiyet zemini olu\u015fturuyordu. Bug\u00fcnk\u00fc neo- liberaller on dokuzuncu y\u00fczy\u0131ldaki arkada\u015flar\u0131na nazaran ekonomik liberalizmi savunurken do\u011fal haklar veya insan haklar\u0131n\u0131 \u00e7ok daha nadir kullan\u0131yor. Sebebi de reformistler- in ve h\u00fcmanistlerin kendi ama\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda bu dili daha ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde benimsemesidir. Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak i\u00e7in bkz. Robert Green Mccloskey, American Conservatism Inthe Age Of Enterprise 1865-1910, ch.5 (1951) (entitled \u201cJudicial Conservatism and the Rights of Man\u201d), ve Samuel Moyn, Nationalism and Capitalism as Nineteenth-Century Rights Movements, in Oxford Handbook Of Human Rights History (Devin O. Pendas ed.) (her ikisi de ondokuzuncu y\u00fczy\u0131lda liberal haklar\u0131n pop\u00fclaritesini ortaya koyuyor)[\/foot]<\/p>\n

En nihayetinde \u201cneoliberal kapitalizm\u201d kapitalizmin tarihinde Marx\u2019\u0131n hi\u00e7 bilmedi\u011fi bir aland\u0131r. Benim buradaki amac\u0131m a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok daha \u00f6nemli olan, bug\u00fcn insan haklar\u0131n\u0131n k\u00fcresel piyasa ili\u015fkilerinin mevcut \u015feytani formunu de\u011fi\u015ftirebilecek ve hatta tersine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilecek bir g\u00fc\u00e7 olarak sunulmas\u0131d\u0131r (ancak savundu\u011fum \u00fczere, bunun ger\u00e7ekle\u015fmesi noktas\u0131nda sa\u011flam bir inanc\u0131m bulunmamaktad\u0131r). \u0130nsan haklar\u0131 kuram\u0131 hukuki d\u00fczenlerle, s\u00fcrekli de\u011fi\u015fen siyasetle, s\u00f6zle\u015fme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn korunmas\u0131yla ve \u00f6zel m\u00fclkiyet ile etkile\u015fimini kaybetmi\u015ftir. Buna kar\u015f\u0131n, Birle\u015fmi\u015f Milletler\u2019den s\u00f6zle\u015fme yapma mekanizmalar\u0131na kadar insan haklar\u0131 rejimlerinde ve Uluslararas\u0131 Af \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019nden k\u00fcresel anti-yoksulluk kampanyalar\u0131na kadar insan haklar\u0131 hareketlerinde ama\u00e7 di\u011ferlerinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 zorluklar\u0131 iyile\u015ftirmek, hatta hakkaniyetli bir payla\u015f\u0131mda \u0131srar etmektir. Bug\u00fcn insan haklar\u0131 ile ilgili ne denilmek istenirse istensin, bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler Marx\u2019\u0131n \u00f6nceki eserinden keskin bir \u015fekilde uzakla\u015fmal\u0131 ve temel olarak Marx\u2019\u0131n sonraki eserleri \u00fczerine yo\u011funla\u015fmal\u0131d\u0131r. Zira Marx\u2019\u0131n neoliberalizm ve insan haklar\u0131n\u0131 bug\u00fcnk\u00fc bilinen \u015fekliyle teorile\u015ftirmesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. Ancak, insan haklar\u0131 noktas\u0131nda yap\u0131lan ana itiraza Marx\u2019\u0131n da kat\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r: Neoliberalizm ile ayn\u0131 tarihsel d\u00f6nemi payla\u015fmas\u0131na ra\u011fmen, insan haklar\u0131 neoliberalizmi yerinden etmek i\u00e7in hi\u00e7 \u00e7aba sarf etmemi\u015ftir.<\/p>\n

\n
\n
\n

III<\/span>
\n\u0130nsan Haklar\u0131 ve Neoliberal Ekonomi Birliktelik ve Uyumsuzluk<\/span><\/p>\n

Neoliberalizmin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f teorileri ge\u00e7mi\u015ften g\u00fcn\u00fcm\u00fcze h\u0131zl\u0131 ve heyecan verici bir literat\u00fcr\u00fcn konusu olmaya devam etmekle birlikte, asl\u0131nda temeli fazlas\u0131yla basittir. Yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ortas\u0131nda devlet temelli b\u00fcy\u00fcme ve da\u011f\u0131l\u0131m beklentisi belirginle\u015fti\u011finde, Friedrich Hayek ve ilk ba\u015flarda pek tan\u0131nmayan yurtta\u015flar\u0131, on dokuzuncu y\u00fczy\u0131l ekonomik liberalizm anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n kompleks bir yeniden do\u011fu\u015funu teklif ederek, bat\u0131n\u0131n refah devletini kom\u00fcnist ekonomi planlamas\u0131 ile ili\u015fkilendirmi\u015ftir (tam da asl\u0131nda refah devletlerinin liderleri kom\u00fcnist meslekta\u015flar\u0131 ile global bir m\u00fccadelenin i\u00e7ine girmek \u00fczere iken). Otuz y\u0131l sonra 1970\u2019lerin ortas\u0131nda, refah devleti projesinin yaratt\u0131\u011f\u0131 ekonomik krizin i\u00e7inde, neoliberaller bir anda kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerini ileri s\u00fcrebilecekleri bir a\u00e7\u0131kl\u0131k bulmu\u015ftur.[foot]Bkz. Angus Burgin. The Great Persuasion: Reinventing Free Markets Since The Depression (2012).[\/foot] Neoliberalizm tarihinin geri kalan\u0131 bu d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131ndan sonra bilinir hale gelmi\u015ftir: Kuzey Atlantik end\u00fcstri b\u00f6lgesiyle birlikte uluslararas\u0131 programlar global g\u00fcneye do\u011fru (daha da \u00f6nemlisi eski kom\u00fcnist Do\u011fu Avrupa\u2019ya do\u011fru) kar\u015f\u0131t g\u00fc\u00e7lerin zarar\u0131na kapital hareketini canland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.[foot]Entelekt\u00fcel temeller i\u00e7in, Burgin d\u0131\u015f\u0131nda, dipnot 26, bkz. Serge Audier, Nto- Liberalismes: Une Archeologie Intellec- tuelle (2012). G\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar neoliberalizmin genel tarihi s\u00fcrpriz \u015fekilde entelekt\u00fceldir ve 1970\u2019lerde kanunla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f politikalar hakk\u0131nda hi\u00e7bir benzer \u00e7al\u0131\u015fma bulunmamak- tad\u0131r. Ancak erken d\u00f6nem resimler ve yap\u0131ta\u015flar\u0131 i\u00e7in bkz. David Harvey, The Road From Mont Ptlerin: The Making Of The Neoliberal Thought Collective (Diethelm Plehwe &Philip Mirowski, Eds., 2009); David Harvey, A Brief His- tory Of Neoliberalism (2005); See Also Johanna Bockman, Markets In The Name Of Socialism: The Left-Wing Origins Of Neoliberalism (2011); Colin Leys, Market-Driven Politics: Neoliberal Democracy And The Public Interest (2003); Jamie Peck, Constructions Of Neoliberal Reason (2013). Kapitalist gerilemelere, (yap\u0131sal kuvvetlere de\u011fil de) a\u011f\u0131r bir \u015fekilde ekonomi mesle\u011fine dayanarak yaz\u0131lan cevap i\u00e7in bkz. Never Let A Serious Crisis Go To Waste: How Neoliber- alism Survived The Financial Meltdown (2013).[\/foot] \u015ea\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 \u015fekilde, bu basit hareketlenme insan haklar\u0131n\u0131n y\u00fckseli\u015fi ile say\u0131s\u0131z paralellikler i\u00e7ermektedir. En nihayetinde uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 1970\u2019lerde yeni bir kavram de\u011fildi ancak bu on y\u0131l\u0131n ortas\u0131nda yeni ko\u015fullarla birlikte bir gecede prestijini artt\u0131rmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131. Ve 1970\u2019ler boyunca (g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de) uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 politikalar\u0131n\u0131n birincil hedefi post-kolonyal ve kalk\u0131nmac\u0131 devletler olmu\u015ftur (ve olmaya da devam etmektedir). Bu rastlant\u0131lar (Marksist tabirle) \u201ckaza eseri de\u011fildir.\u201d<\/p>\n

Bu \u00e7\u0131kar\u0131m i\u00e7in verilebilecek en makul a\u00e7\u0131klama insan haklar\u0131 ve neoliberalizmin hem bir selef, hem de bir hedef payla\u015fmas\u0131d\u0131r: Refah\u00e7\u0131 bat\u0131 ve kuzeyde zaten mutlak hakim olan kalk\u0131nmac\u0131 devlet\u00e7ilik art\u0131k global g\u00fcney ve Do\u011fu Avrupa\u2019da da belirgin etki yaratmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Farkl\u0131 \u015fekilde belirtmek gerekirse, insan haklar\u0131 ve neoliberalizmin ikili \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda kar\u015f\u0131lar\u0131nda duran ortak geleneksel d\u00fc\u015fmanlar ve negatif ko\u015fullar en sonunda prestij kaybetmi\u015ftir. Kuzey Atlantik boyunca g\u00f6r\u00fclen ulusal-refah\u00e7\u0131 taahh\u00fctler normalde kolektivist \u015fartlarda savunulurken, tam da insan haklar\u0131 ve neoliberalizm ba\u015far\u0131ya ula\u015fmaya ba\u015flarken g\u00fc\u00e7s\u00fczle\u015fmi\u015f, h\u0131zl\u0131 b\u00fcy\u00fcme ve \u00f6zerk ekonomi pe\u015findeki post-kolonyal kalk\u0131nmac\u0131 ulusal-devlet e\u011filimleri buna kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6z konusu ayr\u0131l\u0131klar ya\u015fanmadan, bu ortak ge\u00e7mi\u015fe kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131lan yolda ne uluslararas\u0131 insan haklar\u0131n\u0131n ne de neoliberal politikalar\u0131n 1970\u2019lerin ortas\u0131nda benzer \u015fekilde aniden y\u00fckselmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc.<\/p>\n

\n
\n
\n

Neoliberalizm ve insan haklar\u0131 temel ideolojik yap\u0131ta\u015flar\u0131 da payla\u015fmaktad\u0131r. En a\u00e7\u0131k olan\u0131, her ikisinin de bireye verdi\u011fi birincil de\u011ferdir. Her ikisinde de bireyin \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerine kolektivist giri\u015fimlerden daha fazla de\u011fer atfedilmektedir. Daha da ilginci, devlete, \u00f6zellikle de ulusal-devlete kar\u015f\u0131 ortak bir antipati ya da en az\u0131ndan bir \u015f\u00fcphe beslemektedirler. Zira her ikisi de devletin ahlaki de\u011ferlerini (politik reformlar\u0131 kanunla\u015ft\u0131rmak ad\u0131na o yap\u0131y\u0131 kullanmalar\u0131na ra\u011fmen) reddetmektedir.<\/p>\n

Neoliberalizm ve insan haklar\u0131 benzer negatif tarihsel ko\u015fullar ve ideolojik yap\u0131 ta\u015flar\u0131 payla\u015fsa da, sorulmas\u0131 gereken soru bu ortak izlerin iki fenomenin nedensel ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n boyutlar\u0131n\u0131 yanl\u0131\u015f yans\u0131t\u0131p yans\u0131tmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. En nihayetinde insan haklar\u0131n\u0131n piyasa temelcili\u011fi ile dostlu\u011fu belli bir yere kadar gidebilecektir. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 insan haklar\u0131 taraftarlar\u0131na g\u00f6re de, insan haklar\u0131 bir umut ve reform \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 olarak kabul g\u00f6rmekte ve tipik olarak totaliter ve otoriter devletlere kar\u015f\u0131 y\u00f6neltilmektedir. Bu t\u00fcr devletler bug\u00fcn\u00fcn d\u00fcnyas\u0131nda pek \u00e7ok yerde bulunmakta ve insan haklar\u0131 savunucular\u0131 da bu devletlere kar\u015f\u0131 politikalar\u0131n\u0131 ekonomik ili\u015fkilere hi\u00e7bir bilin\u00e7li ba\u011fl\u0131l\u0131k hissetmeden s\u00fcrd\u00fcrmektedir (daha do\u011frusu, bilin\u00e7li ancak sosyal adaletin sa\u011flanmas\u0131 temelinde d\u00fc\u015f\u00fcnerek s\u00fcrd\u00fcrmektedir). Devletlerin zulm\u00fc, despotlu\u011fu ve yanl\u0131\u015f y\u00f6netimlerine kar\u015f\u0131 dikilen insan haklar\u0131 hareketi sonu\u00e7ta ulusal refah devletinin geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcne y\u00f6nelik bir tarife sa\u011flamamaktad\u0131r. B\u00f6ylesi bir geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc tek ba\u015f\u0131na sa\u011flamas\u0131na da zaten imkan bulunmamaktad\u0131r.<\/p>\n

\n
\n
\n

Dolay\u0131s\u0131yla, insan haklar\u0131n\u0131n neoliberal \u00e7a\u011f\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 nas\u0131l takip etti\u011fini h\u0131zl\u0131ca de\u011ferlendirmek gerekti\u011finde, sorunlu bir kronolojik e\u015fzamanl\u0131l\u0131k, negatif ko\u015fullar ve belirsiz akrabal\u0131k tan\u0131mlamalar\u0131 i\u00e7inde kaybolunabilmektedir. T\u00fcm bunlar belki de neoliberalizm ve insan haklar\u0131 aras\u0131nda zay\u0131f da olsa bir su\u00e7 ortakl\u0131\u011f\u0131na i\u015faret etmektedir; ancak bu kesinlikle zalimane bir sinerjiye tekab\u00fcl etmemektedir. Bu iki fenomen aras\u0131ndaki paralelliklere ra\u011fmen, b\u00fct\u00fcne bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda 1970\u2019lerdeki ba\u015far\u0131 anlar\u0131n\u0131n birbirlerinin ba\u015far\u0131lar\u0131na dayan\u0131p dayanmad\u0131\u011f\u0131 bamba\u015fka bir konudur. S\u00f6z konusu durumun varl\u0131\u011f\u0131ndan \u015f\u00fcphe duymak i\u00e7in de pek tabi bir\u00e7ok sebep bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

Global prensipler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla uluslar \u00fcst\u00fc bir siyasi hareket \u015fekillenmeye ba\u015flam\u0131\u015f, insan haklar\u0131 kuram\u0131 Birle\u015fmi\u015f Milletler belgeleri ve usulleri alt\u0131nda \u00e7ok belirgin \u015fartlarda de\u011fi\u015fmi\u015f ve canland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (1948 y\u0131l\u0131na ait \u0130nsan Haklar\u0131 Evrensel Beyannamesi ve ona dayal\u0131 uluslararas\u0131 denetim prensipleri de buna dahildir). Birle\u015fmi\u015f Milletler\u2019in d\u0131\u015f\u0131nda bu hareketin yay\u0131lmas\u0131nda \u00fc\u00e7 temel sebep-sonu\u00e7 ili\u015fkisi bulunmaktad\u0131r: (1) So\u011fuk Sava\u015f\u2019a dayal\u0131 ki\u015fisel ba\u011fl\u0131l\u0131k hissedilen de\u011ferlere (\u00f6zellikle de sosyalizme) inanc\u0131n kaybolmas\u0131 ve bunun varsay\u0131msal olarak yeni \u201capolitik\u201d hareketlere yaramas\u0131; (2) uluslararas\u0131 sistemde devlet me\u015fruiyetinin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in insan haklar\u0131n\u0131n bir dil olarak \u00f6ne s\u00fcr\u00fclmesi, s\u00fcrpriz \u015fekilde bu durumun ilk \u00f6nce Amerika ba\u015fkanlar\u0131 ve Bat\u0131 Avrupal\u0131 liderler taraf\u0131ndan desteklenmesi; (3) anti- kolonile\u015fmenin ba\u015far\u0131ya ula\u015fmas\u0131; bat\u0131 ba\u015fkentleri taraf\u0131ndan yeni hak temelli bir uluslararas\u0131 denetimin talep edilmesi ve bunun bir anda kabul edilebilir g\u00f6r\u00fclmesi.[foot]Bkz. Moyn, dipnot 1. Daha fazla fakt\u00f6r i\u00e7in ayn\u0131 zamanda bkz.The Rebirth of Politics from the Spirit of Morality: Ex- plaining the Human Rights Revolution of the1970s, in The Breakthrough: Human Rights in the 1970s 226 (Jan Eckel &Samuel Moyn Eds., 2013). On The American Case, See Barbara J. Keys, Reclaiming American Virtue: The Human Rights Revolution Of The 1970s 75-152 (2014).[\/foot]<\/p>\n

Neoliberalizm ve uluslararas\u0131 insan haklar\u0131n\u0131n paralel y\u00fckseli\u015f rastlant\u0131s\u0131na y\u00f6nelik yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalardan biri,Amerika k\u0131tas\u0131n\u0131n g\u00fcneyinde 1973 sonras\u0131 ya\u015fanm\u0131\u015f bir \u00f6rnek ile somutla\u015ft\u0131r\u0131labilmektedir. Bilindi\u011fi \u00fczere, General Augusto Pinochet 1973 darbesindeki d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc sonras\u0131 Milton Friedman\u2019\u0131 dan\u0131\u015fman\u0131 olarak atam\u0131\u015f ve neoliberal Mont Pelerin Society ile birlikte \u015eili\u2019de belli toplant\u0131lar yapm\u0131\u015ft\u0131r. Ger\u00e7ekten de Naomi Klein bu \u00f6rne\u011fi kendi neoliberal \u201c\u015fok\u201d yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 olarak nitelendirmektedir.[foot]Klein, dipnot 1, s. 7.[\/foot]Bug\u00fcne kadar yaz\u0131lm\u0131\u015f en pop\u00fcler neoliberalizm tarihi olarak nitelendirilebilecek bu kitab\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde Klein insan haklar\u0131n\u0131n nas\u0131l kapitalizm ve ter\u00f6r aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi \u201cat g\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcyle\u201d g\u00f6z ard\u0131 etti\u011fini ele almaktad\u0131r.[foot]a.e., s. 118-21[\/foot] Bu \u00e7er\u00e7evede Klein hakl\u0131 olarak, Uluslararas\u0131 Af \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn salt belirli devlet ihlallerine kar\u015f\u0131 bilgisel politikalara yo\u011funla\u015fmak ad\u0131na yap\u0131sal sorunlara gelindi\u011finde (\u00f6rne\u011fin s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesinde ve Marksist\u2019lerin g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc kar\u015f\u0131 devrimde) tav\u0131r almad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmektedir.[foot]a.e., s. 118-19[\/foot] Susan Marks da bu duruma kat\u0131larak \u201cneoliberal yap\u0131la\u015fman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 toplumu \u0131s\u0131rmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 zaman, aktivistlerin ele\u015ftirilerini devlet ihlallerini a\u00e7\u0131klamakla s\u0131n\u0131rland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131, as\u0131l bu ihlalleri m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan ko\u015fullar\u0131 sorgulamad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d belirtmektedir.[foot]Marks, dipnot 1, s. 9.[\/foot]<\/p>\n

\n
\n
\n
\n
\n
\n

Latin Amerika\u2019daki yanl\u0131\u015f y\u00f6netim \u015fekillerine kar\u015f\u0131 yeni uluslar\u00fcst\u00fc bir hak hareketinin varl\u0131\u011f\u0131 yerinde (ve tabi ki \u00f6nemli) olmakla birlikte, tam olarak neyin ama\u00e7land\u0131\u011f\u0131n\u0131n neyin ama\u00e7lanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturulmas\u0131 \u00f6nem te\u015fkil etmektedir. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz itibar\u0131yla bilindik olan bu bilgisel aktivizmin ilk \u00e7\u0131k\u0131\u015f sebebini kimse darbelerin kendilerine ya da Pinochet h\u00fck\u00fcmetine kar\u015f\u0131 getirilen ele\u015ftirilerin bast\u0131r\u0131lmas\u0131 veya di\u011fer otoriter rejimler olarak nitelendirmemektedir.[foot]Belirtilen hususu ortaya koymak i\u00e7in daha derin bir hikayeye ihtiya\u00e7 duyulmaktad\u0131r. Benim bildi\u011fim kadar\u0131yla sadece 1973 yaz\u0131nda kendi \u00fclkelerindeki darbe sonras\u0131 Uruguay tehcirleri s\u0131ras\u0131nda, ve daha sonras\u0131nda i\u00e7selle\u015ftirilmi\u015f solculu\u011fun kar\u015f\u0131s\u0131nda insan haklar\u0131n\u0131n tan\u0131t\u0131larak benimsenmesi ve di\u011fer on y\u0131llara s\u0131\u00e7ramas\u0131 s\u0131ras\u0131nda bu gibi durumlar g\u00f6zlemlenmi\u015ftir. Bkz. Ania Markarian, Left In Transformation: Uruguayan Exiles And The Latin American Human Rights Networks, 1967-1984 67-106 (2005).[\/foot] Marks\u2019a nazaran Klein, e\u011fer biri su\u00e7lu ilan edilecekse bunun rejimin i\u00e7indekiler de\u011fil, ancak rejimi d\u0131\u015far\u0131dan ele\u015ftirenler olabilece\u011fini belirtmektedir. Zira tarihin o d\u00f6neminde rejim i\u00e7indeki ki\u015filerin \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 yo\u011funla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 alan\u0131 dar tutmas\u0131 ve ekonomi temelli devlet ter\u00f6r\u00fcn\u00fc g\u00f6z ard\u0131 etmesi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olmu\u015ftur. Klein\u2019a g\u00f6re \u201c\u0130nsan haklar\u0131 hareketinin her \u015fekli fazlas\u0131yla s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f alanlarda i\u015fleyebilmektedir… Etkilenen \u00fclkelerde… ortadan kaybolmalarla ilgili olarak politik veya ekonomik ajandalardan bahsetmiyorlard\u0131 \u00e7\u00fcnk\u00fc bunu yapmak kendilerinin de kaybolmas\u0131 riskini beraberinde getiriyordu.\u201d[\/foot]Klein, dipnot 1, s. 149[\/foot] Klein ayn\u0131 zamanda \u015funu da ekleyebilirdi. Uluslar \u00f6tesi insan haklar\u0131 hareketi yap\u0131sal ele\u015ftiriler yapmaman\u0131n bedellerini tarih boyunca \u00f6demi\u015ftir. Buna ra\u011fmen bu hareket, ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 devrimci politikalar\u0131n aksine, koalisyonlar kurarak yoluna devam etme gayesini muhafaza etmi\u015ftir. Bu s\u00fcre\u00e7te yine de uluslararas\u0131 sol ayakta kalm\u0131\u015f ve insan haklar\u0131 kuram\u0131 1970\u2019lerde belirli ba\u015far\u0131lara imza atm\u0131\u015ft\u0131. Bunun sebebi de solun bir\u00e7ok \u00fclkedeki vah\u015fi bask\u0131lara maruz kalmas\u0131na ra\u011fmen yeri geldi\u011finde ba\u015far\u0131l\u0131 \u015fekilde insan haklar\u0131 hareketlerine paralel olarak diktat\u00f6ryal y\u00f6netimleri a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmak i\u00e7in do\u011fru koalisyonlar kurmu\u015f olmas\u0131na ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131. Klein hakl\u0131 bir bi\u00e7imde \u201cinsan haklar\u0131 hareketinin Chicago okulu ideolojisinin ilk kanl\u0131 deneyinden yara almadan kurtulmas\u0131na yard\u0131m etti\u011fini\u201d belirtmi\u015ftir.[foot]a.e.[\/foot] Bu ba\u011flamda insan haklar\u0131 hareketine getirilen su\u00e7lamalar asl\u0131nda di\u011fer kuvvetler (tarihte kendisi i\u00e7in a\u00e7\u0131k bir alan var iken solun ilerlemesindeki eksiklikler ve hatalar) d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde a\u011f\u0131r ka\u00e7abilmektedir. Ayr\u0131ca Klein \u201cinsan haklar\u0131 hareketinin cuntan\u0131n en k\u00f6t\u00fc suiistimallerine son verilmesinde \u00e7ok belirleyici bir rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u201d da fark\u0131ndad\u0131r.[foot]a.e., s. 147[\/foot]<\/p>\n

\n
\n
\n

Klein\u2019\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar ele\u015ftiriler getiren kitab\u0131n\u0131n geri kalan hi\u00e7bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde insan haklar\u0131 hareketinden (kendi kritiklerini olu\u015fturmak ad\u0131na bilgiler s\u0131ralamaktan ba\u015fka) bahsedilmemektedir. Her hal\u00fck\u00e2rda, neoliberalizm ve insan haklar\u0131n\u0131n 1970\u2019lerdeki tart\u0131\u015f\u0131labilir nedensellik ili\u015fkisinden daha da enteresan\u0131, iki hareketin 1980\u2019lerde devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131, erginli\u011fe ula\u015fmalar\u0131 ve 1990\u2019larda neredeyse tam olarak ulusal ve uluslararas\u0131 arenaya h\u00e2kim olmas\u0131d\u0131r. Uluslar\u00fcst\u00fc sol d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda 1970\u2019lerde ya\u015famaya devam etse de, 1980 ve 1990\u2019larda (bug\u00fcn de ayn\u0131 \u015fekilde) insan haklar\u0131 \u015fablonlar\u0131 sol s\u00f6ylemlere g\u00f6re t\u00fcm d\u00fcnyadaki reformcu bireylerin ve gruplar\u0131n hayalini s\u00fcslemi\u015ftir ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de s\u00fcslemeye devam etmektedir \u2013 ve bir\u00e7ok toplumsal fenomen ile nedensellik ili\u015fkisinin kurulmas\u0131nda da hakk\u0131n\u0131n verilmesi gerekmektedir. (Neoliberalizmin ba\u015far\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda bir \u201csosyal direni\u015f\u201d olduysa da, sol bununla hem pratikte, hem de teoride etkili m\u00fccadele edememi\u015ftir.[foot]Bkz. Social Resilience In The Neoliberal Era (Peter A. Hall&Michale Lamont eds., 2013).[\/foot])<\/p>\n

Latin Amerika ve \u00f6zellikle ba\u015fka b\u00f6lgelerde insan haklar\u0131 patlamas\u0131 ile neoliberal zaferin ili\u015fkisinin nas\u0131l \u00e7er\u00e7evelendirmesi gerekti\u011fi hala tamamen ucu a\u00e7\u0131k bir ara\u015ft\u0131rma sorusudur. Her yerde ve her politik s\u00fcre\u00e7te bu durum ayn\u0131 m\u0131 geli\u015fmi\u015ftir? \u015eahsen ben insan haklar\u0131 hareketinin her yap\u0131sal ve \u201cpolitik\u201d kriti\u011fi susturdu\u011funu ve neoliberal \u00e7a\u011f\u0131n da bu \u015fekilde do\u011frudan \u00e7ok daha makul ve inand\u0131r\u0131c\u0131 \u015fartlara kavu\u015ftu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. Bu kesin tespiti yapabilmek i\u00e7in \u00e7ok daha fazla \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z gerekmektedir. Mary Nolan\u2019\u0131n temkinli \u015fekilde ortaya koydu\u011fu gibi \u201cFarkl\u0131 \u00fclkeler ve farkl\u0131 haklar nezdinde insan haklar\u0131 ve piyasa temelcili\u011fi aras\u0131nda sadece tek bir ili\u015fki ba\u011f\u0131 bulunmamaktad\u0131r.\u201d[foot]Mary Nolan, Human Rights and Market Fundamentalismin the Long 1970s, in Towards A New Moral World Order: Menschenrechtspolitik Und Volkerrecht Seit 1945 172, 174 (Norbert Frei &Annette Weinke eds., 2013). Bu makale ara- daki ili\u015fkiyi tam anlam\u0131yla saptamak isteyecek kapsaml\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma i\u00e7in gerekli olan \u00f6nemli bir \u00f6n \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r. Ayn\u0131 zamanda bkz. Mary Nolan, Gender and Utopian Visions in a Post-Utopian Era: Americanism, Human Rights, Market Fundamentalism,44 Cent. Eur. Hist. 13 (2011).[\/foot] Ayn\u0131 g\u00f6zlem farkl\u0131 zaman ve siyasi geli\u015fmeler i\u00e7inde yap\u0131labilecektir. Temelde uzak gibi g\u00f6z\u00fcken bu yol arkada\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n tarihi daha tam olarak yaz\u0131lm\u0131\u015f de\u011fildir.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n
\n
\n

Bana g\u00f6re, neoliberalizm ve insan haklar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi anlatman\u0131n en iyi yolu, mevcut ara\u015ft\u0131rmalar dahilinde bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, ikisinin paralel gidi\u015fat\u0131d\u0131r ve (Susan Marks\u2019\u0131n muhte\u015fem \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda ima etti\u011fi gibi) trajik sonu\u00e7lar do\u011furan sosyal \u0131st\u0131raplar\u0131n temel sebeplerine e\u011filmemeleridir.[foot]Bkz. Susan Marks, Human Rights And Rootcauses,74 Mod. L. Rev. 57 (2011).[\/foot] Yine de bu saptama k\u0131smen isabetlidir, zira insan haklar\u0131 adaletsizli\u011fi yorumlamak ve tespit etmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilecek di\u011fer t\u00fcm sistemlere nazaran \u00e7ok daha ba\u015far\u0131l\u0131 koalisyonel bir ara\u00e7 olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Kitab\u0131m Son \u00dctopya\u2019da bahsetti\u011fim \u00fczere, uluslararas\u0131 insan haklar\u0131n\u0131n prestijinin ve devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 ancak temel soysal ili\u015fkileri hesaplamalar\u0131na katmas\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bunun ba\u015far\u0131lmas\u0131 da ancak bu konularda sorumluluk hissetmesi ve ahlaki a\u00e7\u0131dan kendini kusurlu addetmesi ile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.[foot]Bkz. Moyn, dipnot 1.[\/foot] S\u00f6z konusu programl\u0131 sessizlik ve sosyal temeller yaratma noktas\u0131ndaki kifayetsizlik iddia edildi\u011fi gibi insan haklar\u0131 politikalar\u0131n\u0131n bilgisel yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n \u201cy\u00fczeyselli\u011finden\u201d kaynaklan\u0131yor ise de, bu politikalar\u0131n tek ba\u015f\u0131na veya birincil olarak su\u00e7lanabilir olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. En nihayetinde ortada bir\u00e7ok kuvvetin yaratt\u0131\u011f\u0131 ikna etmekten yoksun bir yap\u0131 ve programs\u0131z bir d\u00fczen var iken, bu d\u00fczenin salt insan haklar\u0131 hegemonyas\u0131 ile yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131na inanmak mant\u0131ks\u0131z olacakt\u0131r.<\/p>\n

\n
\n
\n

E\u011fer yukar\u0131daki yakla\u015f\u0131m \u2013ve bir sebep-sonu\u00e7 ili\u015fkisinden ziyade ortada sadece bir tarihsel rastlant\u0131 oldu\u011fu\u2013 kabul edilirse, o zaman analizimizde insan haklar\u0131n\u0131 su\u00e7lama (veya g\u00fcnah ke\u00e7isi ilan etme) \u015fans\u0131 daha da azalacakt\u0131r. O zaman ortaya \u00e7\u0131kan sonucun asl\u0131nda bir yap\u0131sal d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemi ve aktivist politik strateji yoksunlu\u011fundan kaynaklad\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclebilecektir. \u0130nsan haklar\u0131 daha geni\u015f \u00e7apta bir sendromun semptomu olarak g\u00f6z\u00fckmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla bu hareketi ele\u015ftirme dozunun da de\u011fi\u015fmesi gerekecektir. Ele\u015ftiriler kar\u015f\u0131s\u0131nda, insan haklar\u0131n\u0131n belirli g\u00f6revlerde kullan\u0131\u015fl\u0131 oldu\u011fu (\u00f6rne\u011fin devlet suiistimallerini ortaya \u00e7\u0131karmak), ancak ba\u015fka alanlarda yetersiz kald\u0131\u011f\u0131 ve hem yeni analiz sistemleri hem de ulusal ve uluslararas\u0131 yeni aktivizm \u015fekilleri ile desteklenmesi gerekti\u011fi belirtilebilecektir.<\/p>\n

IV<\/span>
\nSosyo-Ekonomik D\u00fczlemde \u0130nsan Haklar\u0131n\u0131n Ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n
\n

Harvey klasikle\u015fmi\u015f kitab\u0131 K\u0131sa Tarihi\u2019nde, \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n amac\u0131na ve kendisini konumland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 pozisyona denk d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnden olsa gerek, s\u00fcrpriz bir \u015fekilde insan haklar\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 noktas\u0131nda c\u00f6mert\u00a0davranm\u0131\u015ft\u0131r. Harvey \u015f\u00f6yle demektedir:<\/p>\n

\u201cHaklar\u0131n evrenselle\u015fmesi zihinlerdeki ilerici ama\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve kullan\u0131lmaya devam etmektedir. Uluslararas\u0131 Af \u00d6rg\u00fct\u00fc, S\u0131n\u0131r Tan\u0131mayan Doktorlar ve di\u011ferleri taraf\u0131ndan en muhte\u015fem \u015fekilde temsil edilen gelene\u011fin neoliberal d\u00fc\u015f\u00fcncenin bir yard\u0131mc\u0131s\u0131 olarak nitelendirmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n t\u00fcm tarihi bunun i\u00e7in (hem Bat\u0131 hem de Bat\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki klasik liberal versiyonlar i\u00e7in) fazla komplikedir.<\/em>\u201d[foot]Harvey, dipnot 27, s. 178.[\/foot]<\/p>\n

\u0130nsan haklar\u0131 hakk\u0131nda getirilen \u00e7e\u015fitli ele\u015ftiriler kolayc\u0131 olabilmesine ra\u011fmen\u2013\u00f6rne\u011fin birinci jenerasyon \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere s\u0131n\u0131rlamalar getirmek, emperyal projelerle ayn\u0131 safta olmak, yurtd\u0131\u015f\u0131ndaki askeri olmasa dahi demokratik olmayan m\u00fcdahalelere me\u015fruiyet zemini sa\u011flamak veya tabana egemen siyasete elitist bir uzakl\u0131kta kalmak\u2013 Harvey bunlar\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etmenin hata olaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesindedir. Harvey\u2019e g\u00f6re, \u201cevrenselcilerin her yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015feytanla\u015ft\u0131rmak, her t\u00fcrl\u00fc hakk\u0131n \u00f6ne s\u00fcr\u00fclmesinde az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n zorlamas\u0131n\u0131, s\u0131n\u0131fsal tekeli tekrar olu\u015fturmak i\u00e7in piyasa-temelli eti\u011fi sorumlu tutmak, en nihayetinde hak alanlar\u0131n\u0131n tamam\u0131n\u0131 neoliberal hegemonyaya talihsiz \u015fekilde terk etmek demektir. Ortada sava\u015f\u0131lacak bir sava\u015f vard\u0131r ve bu sava\u015f sadece evrensel d\u00fczlemde hangi haklar\u0131n hangi \u015fartlarda \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131laca\u011f\u0131 ile ilgili de\u011fil ayn\u0131 zamanda hangi evrensel prensiplerin ve hak konseptlerinin kurulaca\u011f\u0131 ile ilgilidir.\u201d[foot]a.e., s. 178-79.[\/foot]<\/p>\n

\n
\n
\n

Her \u015feye ra\u011fmen, evrenselcili\u011fin, hatta insan haklar\u0131n\u0131n bir \u015fekli i\u00e7in getirilen bu varsay\u0131msal \u00f6z\u00fcrden dolay\u0131 rehavete d\u00fc\u015f\u00fclmemelidir. Bu \u00f6z\u00fcr sonu\u00e7ta \u015fu ana kadar mevcut yasala\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f evrensel insan haklar\u0131 hukuku ve politikalar\u0131n\u0131n ne kadar etkili oldu\u011fu sorusunu ortadan kald\u0131rmayacakt\u0131r \u2013 \u00f6zellikle de neoliberalizmin do\u011frudan etkiledi\u011fi ekonomik yap\u0131lar konusunda.[foot]Bkz. Samuel Moyn, Do Human Rights Treaties Make Enough of a Difference?, in Cambridge Companion To Human Rights Law (Conor Gearty &Costas Douzinas ed., 2012).[\/foot] Bu ba\u011flamda uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 politikalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan g\u00f6z\u00fc pek ve ac\u0131mas\u0131z h\u00fck\u00fcmlere var\u0131labilecektir. Zira fazlas\u0131yla duygusal umutlar\u0131 bir yana b\u0131rak\u0131p, entelekt\u00fcel ve pratik seferberli\u011fi geli\u015ftirmenin zaman\u0131 gelmi\u015ftir. E\u011fer insan haklar\u0131 hareketi ezikbir \u015fekilde neoliberal karde\u015finin ast ikizi olarak kalacak ise \u2013gizemli ortak bir kadere sahip olup, y\u00fcr\u00fcd\u00fckleri yolda yol g\u00f6stermeden s\u00fcr\u00fcklenecek ise- o zaman k\u0131sa ve uzun vadede farkl\u0131 t\u00fcrde bir muhalefet gerekecektir.<\/p>\n

Ge\u00e7ti\u011fimiz g\u00fcnlerde, ampirik politika ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 insan haklar\u0131n\u0131n herhangi bir de\u011fi\u015fiklik yarat\u0131p yaratmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u2013pozitif bir etkisi olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u2013 \u00e7\u00f6zme gayesinde oldular. Benim g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcme g\u00f6re, insan haklar\u0131n\u0131n dili ekstrem rejim formlar\u0131n\u0131n me\u015fruiyetini kaybetmesini sa\u011flamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Yine de, insan haklar\u0131 hareketinin Sovyet blo\u011funun, Latin Amerika otokrasilerinin ve ba\u015fka b\u00f6lgelerin siyasi transformasyonunda sebep-sonu\u00e7 ili\u015fkisi yaratacak bir g\u00f6rev \u00fcstlendi\u011fi fazlas\u0131yla tart\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. Bunun yan\u0131nda, insan haklar\u0131 hukukunu ara\u015ft\u0131ran her t\u00fcrl\u00fc \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131lma ihtimalini de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmam\u0131z gerekmektedir. S\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015fan insan haklar\u0131 seferberli\u011fine ele\u015ftirel bakan ampirik analist Beth Simmons yerel d\u00fczeyde insan haklar\u0131n\u0131n daha etkili oldu\u011funa kanaat getirmektedir. Simmons, modern vatanda\u015fl\u0131\u011f\u0131n siyasi ve materyal ko\u015fullar\u0131n\u0131n \u00f6nceden var oldu\u011fu yerlerde insan haklar\u0131 hukukunun ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve v\u00fccut dokunulmazl\u0131\u011f\u0131 gibi haklar nezdinde anayasa hukukunun bile sa\u011flad\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6te lokal d\u00fczeyde hareketlilikler, seferberlikler yaratt\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7ekmektedir.[foot]Bkz.Beth A. Simmons, Mobilizing For Human Rights: Inter- national Law In Domestic Politics 151-71 (2011).[\/foot] Harvey\u2019nin, hak savunuculu\u011fu s\u0131ras\u0131nda yarat\u0131lan \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc imkanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan optimizmi bu gibi konularda fazlas\u0131yla makul g\u00f6z\u00fckmektedir. Ancak ampirik politika ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 insan haklar\u0131 normlar\u0131n\u0131n ekonomik ve sosyal kazan\u0131mlar konusunda ba\u015far\u0131l\u0131 bir vakas\u0131n\u0131 saptayamamaktad\u0131r. Simmons, Kathryn Sikkink ve di\u011ferleri de insan haklar\u0131n\u0131n sadece belli haklara odakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131n \u0131st\u0131rap \u00e7ekti\u011fi farkl\u0131 hak alanlar\u0131n\u0131 -\u00f6zellikle de sosyoekonomik d\u00fczlemde koruma bekleyen haklar\u0131- savsaklad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmekte ve bu dehlizden insan haklar\u0131n\u0131 kurtarmaya \u00e7abalamaktad\u0131r.<\/p>\n

\u0130nsan haklar\u0131 normlar\u0131n\u0131n ve hareketlerinin piyasa temelli \u00e7a\u011f\u0131n yap\u0131sal transformasyonlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda ne gibi eksiklikler ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131na dair yap\u0131lacak k\u0131sa ve dolay\u0131s\u0131yla y\u00fczeysel kalacak ara\u015ft\u0131rmalarda basit ve \u00f6nemli bir noktan\u0131n ak\u0131lda tutulmas\u0131 gerekmektedir: Hukuki \u00e7er\u00e7evede insan haklar\u0131 egaliter bir ajanda \u00e7izmemektedir. Pek tabi lokal ve global d\u00fczeyde tamamen ba\u015far\u0131ya ula\u015fm\u0131\u015f bir insan haklar\u0131 korumas\u0131n\u0131 hayal etti\u011fimizde, bu koruman\u0131n en az\u0131ndan e\u015fitlik\u00e7i bir gelir da\u011f\u0131l\u0131m tablosunu, hem de tarih boyunca bilinen di\u011fer t\u00fcm \u00f6nemli ba\u015far\u0131lar\u0131 ayn\u0131 anda ortaya \u00e7\u0131karmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ayr\u0131ca insan haklar\u0131 ve neoliberalizmin paradoksal ili\u015fkisini kabul etti\u011fimiz takdirde de, mevcut ekonomik ve sosyal haklar ajandas\u0131 ile daha e\u015fitlik\u00e7i bir ajanda aras\u0131nda farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6z \u00f6n\u00fcne \u00e7\u0131kabilecektir.[foot]Daha az kar\u015f\u0131t bir g\u00f6r\u00fc\u015fte ekonomik haklar ve genel sosyal adalet teorilerini (uygun \u015fekilde olu\u015fturulmu\u015f) farkl\u0131 \u015fekilde ele alan g\u00f6r\u00fc\u015f i\u00e7in bkz. eremy Waldron, Socioeconomic Rights and Theories of Justice (New York University School of Law Public Law and Research Paper Series Working Paper No. 10-79, 2010), mevcut: http:\/\/papers.ssrn.com\/sol3\/papers.cfm?abstractid=1699898.[\/foot]Uluslararas\u0131 Ekonomik, Sosyal ve K\u00fclt\u00fcrel Haklar S\u00f6zle\u015fmesi\u2019nde yer alan ama\u00e7lara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ne kadar \u00e7ok \u015fey vaat edildi\u011finin de\u011fil tam tersine ne kadar az konuya dikkat \u00e7ekildi\u011finin fark edilmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Zira S\u00f6zle\u015fme, tam te\u015fekk\u00fcll\u00fc egaliter bir rejim empoze etmek yerine, ev sahipli\u011fi, sa\u011fl\u0131k ve yemek gibi alanlarda sadece asgari bir koruma taban\u0131 \u00f6ng\u00f6rmektedir.<\/p>\n

\n
\n
\n

Klein\u2019\u0131n \u015fok doktrin iddias\u0131n\u0131n dramatize etti\u011fi \u00fczere neoliberal politikalar\u0131n devlet bask\u0131s\u0131 ile beraber y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc b\u00f6l\u00fcmlere (\u00f6rne\u011fin Pinochet\u2019nin \u015eili\u2019sine) yo\u011funla\u015fmak pop\u00fcler ve anla\u015f\u0131l\u0131rd\u0131r. Ancak, belirli durumlarda neoliberal zaferlerin sadece sivil ve siyasi \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler i\u00e7in de\u011fil, ayn\u0131 zamanda ekonomik ve sosyal haklar i\u00e7in de kapsaml\u0131 bir bar\u0131\u015f sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 tezinin savunuldu\u011funu g\u00f6rmek fazlas\u0131yla rahats\u0131z edicidir. E\u011fer kabul g\u00f6rmesi beklenen bu ekstrem d\u00fczeni g\u00f6rselle\u015ftirmek gerekirse, bu alternatif ger\u00e7eklikte, bir ki\u015finin tek ba\u015f\u0131na her \u015feye sahip oldu\u011fu ve bunun yan\u0131nda Evrensel \u0130nsan Haklar\u0131 Beyannamesi\u2019ndeki her \u015feyi topluma (yapaca\u011f\u0131 harcamalarla) sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fczen \u00e7izmek gerekecektir. Bu da kesinlikle m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6z\u00fckmemektedir. Evrensel Beyanname\u2019nin en \u00e7ok alay konusu olan 27. maddesinin \u00fccretli tatiller k\u0131sm\u0131 bile d\u00fcnyay\u0131 alt \u00fcst eden hiyerar\u015fik gelir d\u00fczeni ile tamamen uyum i\u00e7indedir.[foot]Bkz. Universal Declaration of Human Rights, dipnot10.[\/foot] Toplum son otuz y\u0131lda \u00f6ylesine bir senaryoya itilmektedir ki, eski e\u015fitlik\u00e7i refleksler ba\u015far\u0131 ile rafa kald\u0131r\u0131lmakta, e\u015fitsizlik artmakta ve belirli korumalar\u0131n sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 bir ajanda ile olabilecek en berbat yoksulluk d\u00fczeni hafifletilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Sert bir bi\u00e7imde genelle\u015ftirmek gerekirse, hiyerar\u015fik gelir s\u0131k\u0131\u015fmas\u0131nda tavandaki da\u011f\u0131l\u0131m yok edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lsa da, mevcut \u00e7a\u011f\u0131m\u0131zda as\u0131l ama\u00e7 d\u00fcnyan\u0131n en sefil kesimini daha da fazla ac\u0131 \u00e7ekmekten k\u0131smen kurtarmak ad\u0131na koruyucu bir taban yarat\u0131lmas\u0131d\u0131r.[foot]Genel olarak bkz. Thomas Piketty, Capital Inthe Twenty-First Century (2014).[\/foot]<\/p>\n

Konsept olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, ekonomik ve sosyal haklar ajandas\u0131 egaliter ajandaya g\u00f6re farkl\u0131 -ve daha minimalist- bir yakla\u015f\u0131md\u0131r. Biri ba\u015far\u0131ya ula\u015f\u0131rken di\u011ferinin kaybetmesi muhakkakt\u0131r. Tarihsel noktada, ekonomik-sosyal ajandan\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 her zaman \u00f6ncelikli g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f -ve bazen ba\u015far\u0131ya ula\u015fm\u0131\u015f- iken, bu \u00e7a\u011fda egaliter ajanda terk edilmeye y\u00fcz tutmu\u015ftur.<\/p>\n

\n
\n
\n

Tarihsel olarak i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f bu ajandalar\u0131n yolunu anlayabilmek i\u00e7in iki \u00f6nemli nitelik gerekmektedir. Birincisi, insanl\u0131\u011f\u0131 yoksulluktan kurtarmak ad\u0131na ne kadar yol al\u0131nm\u0131\u015f olursa olsun, temel korumay\u0131 kar\u015f\u0131layacak bir taban yarat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in bile daha \u00e7ok mesafe kaydedilmesi gerekti\u011fidir. Gelir ve zenginlik da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n geni\u015f \u00e7evrelere yay\u0131lmas\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 ve artan e\u015fitsizli\u011fin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilmesi noktas\u0131nda sessiz kal\u0131nmamal\u0131d\u0131r. En nihayetinde bu s\u00fcre\u00e7te hi\u00e7 kimse sosyal ve ekonomik haklar\u0131 de\u011fersizle\u015ftirmek amac\u0131nda da de\u011fildir. \u0130kincisi, sosyoekonomik d\u00fczlemde gelen ba\u015far\u0131lar\u0131n neredeyse hi\u00e7birinin normatif insan haklar\u0131 kurallar\u0131n\u0131n uygulanmas\u0131, insan haklar\u0131 hukuku rejiminin h\u00fck\u00fcm s\u00fcrmesi veya insan haklar\u0131 seferberlikleri ile sa\u011flanmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Son birka\u00e7 on y\u0131la bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, yoksullu\u011fun azalmas\u0131nda (d\u00fcnya n\u00fcfusunu olu\u015fturan rakamlara dayal\u0131 olarak, tarihten g\u00fcn\u00fcm\u00fcze \u015fu ana kadarki en b\u00fcy\u00fck farkla) realist tek bir fakt\u00f6r \u00f6nemli rol oynamaktad\u0131r: \u00c7in devletinin politikalar\u0131.[foot]Bir kayna\u011fa g\u00f6re, \u00c7in 600 milyon ki\u015fiyi neoliberalizm \u00e7a\u011f\u0131nda (1980-2010) yoksulluktan \u00e7\u0131kard\u0131. Bu rakam d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda yoksullu\u011fun d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn azalt\u0131lmas\u0131 demek. See Towards the End of Poverty, The Economist, June 1, 2013, available at http:\/\/www.economist.com\/ news\/leaders\/21578665-nearly-1-billion-people-have- been-taken-out-[\/foot] Ba\u015fka fakt\u00f6rler de pek tabi yoksullu\u011fun azalmas\u0131nda -yemek ve suya ula\u015f\u0131m, sa\u011fl\u0131k geli\u015fmeleri ve ba\u015fka alanlar- \u00f6nem te\u015fkil etmektedir, ancak insan haklar\u0131 korumas\u0131, te\u015fvikleri, projeleri dahilinde bu alanlar\u0131n listede \u00f6ncelikli s\u0131ralarda yer almad\u0131\u011f\u0131, belki de hi\u00e7 yer almad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilecektir.<\/p>\n

\u015eimdi ekonomik ve sosyal hak ajandalar\u0131n\u0131n (ba\u015fka kurallar veya sebeplerden ortaya \u00e7\u0131kan korumalardan ayr\u0131 tutarak) de\u011ferini k\u00fc\u00e7\u00fcmseyen bu perspektifi \u00f6ncelikle yerel veya ulusal korumalar ile, sonras\u0131nda da uluslar\u00fcst\u00fc ve global korumalarla birlikte d\u00fc\u015f\u00fcnelim. \u0130nsan haklar\u0131 tarihi 1970\u2019ler ve 1980\u2019leri atlatt\u0131ktan sonra, ekonomik ve sosyal haklar ile ilgili global bir diyalo\u011fun hi\u00e7 bulunmad\u0131\u011f\u0131 bir ortamda, bu diyalog y\u00fckseli\u015fe ge\u00e7meye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Ancak maalesef bu retorik ve bu retori\u011fin \u00e7er\u00e7evesinde \u00e7izilen standartlar reel d\u00fcnyada kendi ba\u015f\u0131na hi\u00e7bir sonu\u00e7 yaratamad\u0131. Somutla\u015ft\u0131rmak gerekirse, bu ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 sosyoekonomik haklar\u0131n prestiji y\u00fcksek yarg\u0131 yollar\u0131 ile y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konulma \u00e7abas\u0131nda, \u00f6zellikle de ulusal mahkemelerin anayasal normlar\u0131 uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 hukuku ile yorumlama amac\u0131nda (minimum \u00e7ekirdek korumay\u0131 sa\u011flama amac\u0131nda) g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

Uzun y\u0131llar boyunca, G\u00fcney Afrika bu geli\u015fmelerin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc y\u00fcr\u00fctmek ad\u0131na, \u00f6zellikle de Grootboom davas\u0131ndan sonra bir laboratuvar olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.[foot]Bkz. Government of the Republic of South Africa and Others v. Grootboom and Others 2001 (1) SA 46 (CC) (S. Af.) (ba\u015fvuranlar\u0131n sosyal ve ekonomik hak taleplerini hakl\u0131 \u00e7\u0131karm\u0131\u015f ve h\u00fck\u00fcmet politikalar\u0131n\u0131 bunlar\u0131n tesisi i\u00e7in te\u015fvik etmi\u015ftir)[\/foot] Alan\u0131nda lider Amerikal\u0131 akademisyenler G\u00fcney Afrika mahkemelerinin politikalar belirlerken hem sosyoekonomik haklar\u0131, hem de demokratik me\u015fruiyeti g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmas\u0131n\u0131 \u201cdemokrasi- zanaatkarl\u0131\u011f\u0131\u201d olarak nitelendirmi\u015ftir.[foot]Bkz. Cass R. Sunstein, Designing Democracy: What Constitutions Do 221-38 (2001);Mark Tushnet, Weak Courts, Strong Rights: Judicial Review And Socual WelfareRights Incomparative Constitutional Law chs. 6-8 (2009).[\/foot] Mahkemelerin sosyoekonomik haklar\u0131n korunmas\u0131 noktas\u0131nda minimum \u00e7ekirdek standarda uymayan politikalar\u0131 ge\u00e7ersiz k\u0131labilece\u011fi, kendi ba\u015f\u0131na yapt\u0131r\u0131m mekanizmas\u0131 dayatmasa dahi h\u00fck\u00fcmetin demokratik kanallar\u0131n\u0131 harekete ge\u00e7irebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc.[foot]Bkz. Sunstein, dipnot 50. Bu hikaye \u00f6zellikle Amer- ikal\u0131lara \u00e7ekici gelmi\u015ftir, \u00e7\u00fcnk\u00fc ortada liberal yarg\u0131 rejiminin zirve yapmas\u0131 ve siyasetin hakimlerle ilgili \u201ck\u00fcrs\u00fcden yasa yap\u0131yorlar\u201d ithamlar\u0131ndan korkulmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla bir \u00fclkenin kendi vatanda\u015flar\u0131n\u0131n sosyal haklar\u0131 anayasalla\u015ft\u0131ramamas\u0131 s\u00f6z konusu.[\/foot] Ancak, \u00f6zellikle minimalist ve m\u00fcdahalesiz modelde sonu\u00e7lar hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131 yaratm\u0131\u015ft\u0131r: Beklentilerin aksine g\u00f6r\u00fcld\u00fc ki G\u00fcney Afrika yarg\u0131s\u0131 yasamay\u0131 veya politik kanallar\u0131 te\u015fvik etmek bir yana, demokratik kanallar\u0131 da sessiz kalmaya zorlam\u0131\u015ft\u0131r. Maalesef, yarg\u0131sal yapt\u0131r\u0131mlar, G\u00fcney Afrika \u00f6zelinde ve di\u011fer yerlerde, bir de\u011fi\u015fim yaratmaktan uzak kalm\u0131\u015ft\u0131r.[foot]Bkz. Paul O\u2019Connell, The Death of Socio-Economic Rights, 74 MOD. L. REV. 532 (2011).[\/foot] \u00d6zellikle, David Landau\u2019nun g\u00f6sterdi\u011fi \u00fczere, ekonomik haklar\u0131n tesis edilmesi noktas\u0131nda mahkemeler g\u00fc\u00e7s\u00fcz\u00fcn ve savunmas\u0131z\u0131n yan\u0131nda durmak yerine (\u00f6rne\u011fin emeklilerin devletin cari a\u00e7\u0131k bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda haklar\u0131n\u0131 alamamas\u0131 gibi durumlarda) varl\u0131k odaklar\u0131n\u0131n saf\u0131n\u0131 tutmaktayd\u0131.[foot]Bkz. David Landau, The Reality of Social Rights En- forcement, 53HARV. INT\u2019LL.J.401 (2011).[\/foot] Tabi ki, sosyoekonomik haklar\u0131n korunmas\u0131nda yarg\u0131sal yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131z kalmas\u0131 di\u011fer sosyoekonomik hak koruma \u00e7abalar\u0131n\u0131n da ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011fu anlam\u0131na gelmemektedir. Ancak bug\u00fcne kadar insan haklar\u0131 sistemati\u011finin vatanda\u015fl\u0131k kavram\u0131n\u0131 refah y\u00f6n\u00fcnde tekrar form\u00fcle etti\u011fi bir duruma, ba\u015fka kuvvetlerin de etkisi y\u00fcz\u00fcnden rastlanmam\u0131\u015ft\u0131r (\u00f6rne\u011fin Simmons\u2019\u0131n politik ve sivil haklar\u0131n geli\u015fmesi noktas\u0131nda takdir etti\u011fi partizan hareketlilik bu kuvvetler nezdinde say\u0131labilecektir).[foot]Bkz. Simmons, dipnot 44.[\/foot]<\/p>\n

\n
\n
\n

Bu esnada uluslararas\u0131 hukukta artarak devam eden bir tart\u0131\u015fmaya da de\u011finmek gerekmektedir. Uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 normlar\u0131n\u0131n, \u00f6zellikle de mevcut neoliberal \u015fablonunda, globalle\u015fmeyi kar\u015f\u0131s\u0131na alabilece\u011fi veya evcille\u015ftirebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Bu tart\u0131\u015fma iki alanda patlama etkisi yapm\u0131\u015ft\u0131r: Bu alanlardan birincisi uluslararas\u0131 ticaret hukuku ve politikalardan medet ummak, ikinci alan ise kurumsal sosyal sorumluluk projeleri olmu\u015ftur. Ancak s\u00f6z konusu alanlar i\u00e7in insan haklar\u0131 prensiplerinin normatif uyumlulu\u011funun tam olarak olu\u015ftu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n

Petersmann ve di\u011ferleri, insan haklar\u0131 ve globalle\u015fme aras\u0131ndaki ili\u015fkinin birbirine destek veya ortak kimlik \u00fczerinden dahi de\u011ferlendirilebilece\u011fi kanaatindedir. Bu tespitlerinde \u00f6zellikle m\u00fclkiyet haklar\u0131n\u0131n ve serbest piyasa ko\u015fullar\u0131n\u0131n insanlar\u0131n di\u011fer ihtiya\u00e7lar\u0131na kap\u0131 a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bunlar\u0131 hayata ge\u00e7irdiklerini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedirler.[foot]Bkz. Petersmann, dipnot 6.[\/foot]\u00a0 Serbest ticaret ve dola\u015f\u0131m ne kadar ilerletilirse, insan haklar\u0131n\u0131n kapsamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm alanlar\u0131n da o kadar fayda sa\u011flayaca\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclmektedir. Ana ak\u0131m insan haklar\u0131 akademisyenlerinin cevab\u0131 ise normlar\u0131n ayr\u0131mlar\u0131 ve \u00f6ncelikleri \u00fczerinden \u015fekillenmekte ve hi\u00e7bir normun kendi koruma amac\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda yan etkileriyle veya uzak yararlar\u0131 ile, \u00f6rne\u011fin ekonomik b\u00fcy\u00fcme gibi, yanl\u0131\u015f yans\u0131t\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fi \u00fczerine yo\u011funla\u015fmaktad\u0131r.[foot]Bkz. Alston, dipnot 8.[\/foot]\u00a0 Ana ak\u0131mdaki optimistler ticaret arenas\u0131 ile kurumsal sosyal sorumluluk gibi alanlar ars\u0131nda \u201ck\u00fc\u00e7\u00fck ba\u011flar\u201d kurarak hak prensiplerinin y\u00fckseldi\u011fini umut etse de, bu umudu kayda de\u011fer \u015fekilde me\u015frula\u015ft\u0131racak bir alana daha rastlanmam\u0131\u015ft\u0131r.[foot]Petersmann \u00f6nceki y\u0131llardaki polemiklere cevap olarak \u00e7ok a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde belirtmektedir ki, ticari liberalle\u015fme ile insan haklar\u0131 aras\u0131ndaki \u201ck\u00fc\u00e7\u00fck ba\u011flar\u0131n\u201d bu \u015fart- larda olu\u015fmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131yla kendisi ile ana ak\u0131m optimistler aras\u0131na mesafe koymu\u015f ve daha \u00f6nceki s\u00f6ylediklerini a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturmak ad\u0131na kapi- talizm ile insan haklar\u0131 aras\u0131nda (her iki tarafl\u0131 olarak) ortak bir alan bulunmas\u0131n\u0131n zor oldu\u011funun alt\u0131n\u0131 \u00e7izmi\u015ftir. Bkz. Ernst-Ulrich Petersmann, The Promise of Linking Human Rights and Trade, in Linking Global Trade And Human Rights: New Policy Space In Hard Economic Times (Daniel Drache & Lesley A. Jacobs ed., 2014)[\/foot]<\/p>\n

\n
\n
\n
\n
\n
\n

Ana ak\u0131m hesab\u0131na belki de en yenilik\u00e7i bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 David Kinley geli\u015ftirmi\u015ftir. Kinley, globalle\u015fme kuram\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu zaman g\u00f6z ard\u0131 etti\u011fi uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 standartlar\u0131 ile kendini de\u011fi\u015ftirebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Naif ve heyecanl\u0131 globalle\u015fme taraftarlar\u0131n\u0131n d\u00f6rt g\u00f6zle bekledi\u011fi faydalar\u0131n da samimi olarak ger\u00e7e\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilece\u011fine inanmaktad\u0131r.[foot]Bkz. Kinley, dipnot 9.[\/foot] Kinley\u2019nin pozisyonu, global marketle\u015fmeyi ac\u0131nacak \u015fekilde tart\u0131\u015fma kabul etmeden savunan partizanlar ile tam tersi s\u00fcrekli \u015feytanla\u015ft\u0131ran gruplardan kurtulmak \u00fczerinedir.Piyasa temelli kuvvetler ile insan haklar\u0131 aras\u0131nda bulunan \u201ckav\u015faklar\u0131n ve yard\u0131mla\u015fma zeminlerinin\u201d maksimize edilmesi gerekmektedir.[foot]a.e., s. 32.[\/foot] \u00a0Kinley ve bu g\u00f6r\u00fc\u015fte yazan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler neoliberal piyasa temelcilerini kendi i\u00e7inde iyi niyetli g\u00f6r\u00fc\u015flere sahip olmakla birlikte hatal\u0131 bir bi\u00e7imde serbest ticareti ve \u00e7ok uluslu firmalar\u0131 insanl\u0131\u011f\u0131 sefaletten kurtaracak kahramanlar olarak g\u00f6rmekle ele\u015ftirmektedir. Globalle\u015fen kapitalin hi\u00e7bir eksi\u011fi yokmu\u015f gibi insanl\u0131\u011f\u0131n t\u00fcm ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 giderebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnen bu t\u00fcr piyasa temelcilerini Kinley \u00e7\u00fcr\u00fck elmalar olarak nitelendirmektedir. \u201cNeoliberalizme\u201d her hal\u00fck\u00e2rda ele\u015ftirel bakanlar ise globalle\u015fmenin hi\u00e7bir ilerici \u00f6zelli\u011finin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve saf \u015feytanl\u0131kla dolu oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir.[foot]Bkz Howard-Hassman[\/foot] \u00a0Bu tarz radikal bir pozisyondan kendimizi koruyarak, yarat\u0131labilecek \u201cetik globalle\u015fmenin\u201d gelecekte bir umut oldu\u011funu belirtmek gerekmektedir.<\/p>\n

\n
\n
\n

Ayn\u0131 sosyal haklar\u0131n yarg\u0131 eliyle tesis edilemedi\u011fi gibi, insan haklar\u0131n\u0131n da ac\u0131 bir \u015fekilde hem uluslararas\u0131 ticaret hukukunda, hem de kurumsal sosyal sorumlulukta efektif olamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 -ve bunun yak\u0131n bir zamanda da de\u011fi\u015femeyece\u011fini- s\u00f6ylemeliyiz.[foot]Economic Globalisation and Human Rights (Wolfgang Benedek et al. ed., 2011) (ekonomi hukukunun farkl\u0131 alanlar\u0131nda insan haklar\u0131 imkanlar\u0131na ili\u015fkin ara\u015ft\u0131r- ma sunmaktad\u0131r)[\/foot] Bu tespite ra\u011fmen, insan haklar\u0131n\u0131n ticari tart\u0131\u015fmalarda zorlu ve dolamba\u00e7l\u0131 yollardan ge\u00e7erek s\u00fcrpriz ilerlemeler kaydetti\u011fini belirtmeliyiz. En son 2006\u2019da Santiago\u2019da, D\u00fcnya Ticaret \u00d6rg\u00fct\u00fc (DT\u00d6) Genel Direkt\u00f6r\u00fc Pascal Lemy Washington Consensus\u2019unun \u00f6tesine ge\u00e7ilmesi, insan haklar\u0131n\u0131n ticaret tart\u0131\u015fmalar\u0131nda yer almas\u0131 gerekti\u011fini belirtmi\u015ftir.[foot]Bkz. Pascal Lamy, Director-General, World Trade Or- ganization, Humanising Globalisation (Santiago, Chile, Jan. 30, 2006), ilgili sited mevcut: http:\/\/www.wto.org\/english\/news-e\/sppl-e\/sppl16_e.htm.[\/foot] Ancak bu zeytin dal\u0131ndan \u00f6nce de Washington Consensus hakk\u0131nda yap\u0131lan ele\u015ftirilere insan haklar\u0131 \u00e7evreleri \u00e7ok fazla ilgi g\u00f6stermemekteydi.[foot]Bkz a.e.[\/foot] (Burada ticaret anla\u015fmalar\u0131 s\u0131ras\u0131nda insan haklar\u0131na sayg\u0131dan \u00e7ok, anla\u015fmalar dahilinde en alt tabakaya kalk\u0131nma niteli\u011finde kazan\u00e7 \u00f6demesi yap\u0131lmas\u0131 tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yordu.) Ne olursa olsun s\u00fcrpriz bir h\u0131zda uluslararas\u0131 ticaret ile insan haklar\u0131n\u0131n yollar\u0131 kesi\u015fmi\u015f ve DT\u00d6 \u00e7evrelerinde bir zorunluluk hissi uyand\u0131r\u0131larak i\u015f d\u00fczenlemelerinde ve t\u0131bbi patentlerde -yukar\u0131da belirtildi\u011fi \u00fczere ampirik olarak kan\u0131tlanmam\u0131\u015f olsa dahi- insan haklar\u0131 faydal\u0131 etkiler sa\u011flam\u0131\u015f, taleplerini ge\u00e7irmi\u015ftir.<\/p>\n

Tabidir ki, insan haklar\u0131 normlar\u0131, hukuku veya politikalar\u0131 ile ticaret hukukunun yeniden d\u00fczenlendi\u011fi hipotezini ortaya koymak \u00e7ok farkl\u0131 bir tart\u0131\u015fmad\u0131r. Ana ak\u0131m analistler bile insan haklar\u0131 normlar\u0131n\u0131n ticaret tart\u0131\u015fmalar\u0131nda retorik olarak \u00e7ok az ilerleme kaydetti\u011finin, DT\u00d6\u2019n\u00fcn uyu\u015fmazl\u0131k \u00e7\u00f6z\u00fcm mekanizmas\u0131n\u0131n insan haklar\u0131 tesisle\u015fmesinde \u00e7ok uygun bir ara\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7ekmektedir.[foot]Kinley\u2019nin ifadesine g\u00f6re, \u201cBen art\u0131k insan haklar\u0131 ve ticaretten birlikte bahsedildi\u011finde g\u00f6zlerini devirmeye ba\u015flayan ticaret uzmanlar\u0131n\u0131n (avukatlar\u0131n, ekonomis- tlerin, ulusal ve uluslararas\u0131 b\u00fcrokratlar\u0131n, ve akade- misyenlerin) say\u0131s\u0131n\u0131 unuttum<\/em>\u201d Kinley, dipnot 9, s. 91. Uyu\u015fmazl\u0131k \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc konusunda bkz. James Harrison, The Human Rights Impact of the World Trade Organi- zation (2006).[\/foot] Andrew Lang, neoliberal ticaret hukuku \u00fczerine yazd\u0131\u011f\u0131 etkileyici yaz\u0131s\u0131nda, olumlu bir yakla\u015f\u0131mla, tarih boyunca insan haklar\u0131n\u0131n \u00e7ok az duyarl\u0131l\u0131k olu\u015fturabildi\u011fi noktalarda nas\u0131l i\u015fletilebilece\u011fini ara\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.[foot]Bkz.Andrew Lang, World Trade Law After Neoliberal- ism: Reimagining The Global Economic Order (2011).[\/foot] Lang \u00e7ok kesin bir dille endi\u015fesini dile getirerek, ticaret rejiminin sadece kendisinin kolektif ama\u00e7lar\u0131nda reforma gitmesi halinde daha iyi bir k\u0131lavuz ortaya koyabilece\u011fini belirtmektedir (buna hem teoride, hem de pratikte sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir siyasile\u015fme eklenebilecektir[foot]a.e., s. 190-220.[\/foot]). \u0130nsan haklar\u0131 hukukuna ticaretin d\u0131\u015far\u0131dan etkisine yo\u011funla\u015fmak ad\u0131na \u015fu analiz yap\u0131lmaktad\u0131r:<\/p>\n

\u201cUluslararas\u0131 ekonomi y\u00f6netimi s\u0131ras\u0131nda kolektif ama\u00e7 sorusunun sorulmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fc t\u0131kanmaktad\u0131r. Ele\u015ftirel seslerin global ticaret y\u00f6netiminin temel ama\u00e7lar\u0131 hakk\u0131nda tart\u0131\u015fma a\u00e7mas\u0131 beklenirken, tam tersi ticaret projelerinin \u00f6nceli\u011fi ve yeri tart\u0131\u015f\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Global ticaret y\u00f6netiminin kolektif ama\u00e7lar\u0131n\u0131n tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gerekirken, global ticaret rejiminin di\u011fer d\u00fczenleyici ve siyasi otoriteler ile (\u00f6rne\u011fin insan haklar\u0131 hukuku ile) aras\u0131nda nereye konumland\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u201cSosyal\u201d de\u011ferlerin ve ama\u00e7lar\u0131n ticaret hukukuna entegrasyonunu sa\u011flama \u00e7abalar\u0131 bu \u015fekilde meyve vermeyecektir. Ticaret rejiminin do\u011fas\u0131 ve varl\u0131k amac\u0131 tart\u0131\u015f\u0131lmal\u0131 ve temel yakla\u015f\u0131mlar de\u011fi\u015ftirilmelidir.<\/em>\u201d[foot]a.e., s. 10-11. Ben yine de Lang\u2019\u0131n insan haklar\u0131 stratejilerinin \u201cfark\u0131nda olmadan kolektif ama\u00e7lar\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc t\u0131kamakta temel neoliberal hareketlerle birlikte su\u00e7 orta\u011f\u0131\u201d oldu\u011funu s\u00f6ylerken fazla ileri gitti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Zira bu tespit ancak insan haklar\u0131n\u0131n, dikkat da\u011f\u0131tt\u0131\u011f\u0131 veya ba\u015faramad\u0131\u011f\u0131 durumlarda de\u011fil, ancak ciddi \u015fekilde engelledi\u011fi durumlar ortaya konula- bildi\u011finde yap\u0131labilecektir.[\/foot]<\/p>\n

\n
\n
\n

Lang, bu olas\u0131 hamleyi \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 \u201cb\u00fct\u00fcnle\u015ftirilmi\u015f\u201d liberalizm olarak nitelendirmektedir. Bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn, yenilenmenin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in insan haklar\u0131n\u0131n daha da geli\u015ftirilecek normatif s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn potansiyel bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir.[foot]a.e., s. 313-54.[\/foot] Lang\u2019\u0131n teklifleri ikna edici olsa da olmasa da, insan haklar\u0131 politikalar\u0131n\u0131n ticaret d\u00fczleminde y\u00fczeysel kald\u0131\u011f\u0131 ve farkl\u0131 bir yakla\u015f\u0131m gerekti\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc tart\u0131\u015f\u0131lmazd\u0131r.<\/p>\n

Uluslararas\u0131 ticaret hukuku i\u00e7in yap\u0131lan analizler ve benzer g\u00f6zlemler, insan haklar\u0131n\u0131n entegre edilmesi noktas\u0131nda tarihi k\u0131sa da olsa kurumsal sosyal sorumluluk politikalar\u0131 i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. \u015eirket y\u00f6netimlerinde insan haklar\u0131n\u0131n y\u00fckseli\u015fi yak\u0131n tarihte ortaya \u00e7\u0131kmakla birlikte, tamamen hukukun d\u0131\u015f\u0131nda \u201cetik\u201d bir forma da sahiptir. Birle\u015fmi\u015f Milletler\u2019in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 \u201c\u00c7ok Uluslu \u015eirketler ile Di\u011fer \u0130\u015f Kurulu\u015flar\u0131n\u0131n \u0130nsan Haklar\u0131 A\u00e7\u0131s\u0131ndan Sorumluluk Kurallar\u0131\u201d tarih olduktan sonra John Ruggie devreye girmi\u015f ve BM \u00f6zel temsilcisi olarak yeni bir \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ruggie, \u201cpragmatik\u201d d\u00fczlemde haz\u0131rlanan ve hukuk alan\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rak\u0131lan, \u0130nsan Haklar\u0131 Konseyi\u2019nin de 2011 y\u0131l\u0131nda onaylad\u0131\u011f\u0131, \u0130\u015f Hayat\u0131 ve \u0130nsan Haklar\u0131n\u0131n K\u0131lavuz Prensipleri\u2019nin mimar\u0131d\u0131r.[foot]John Gerard Ruggie, Report of the Special Representative of the Secretary-General on the Issue of Human Rights and Transnational Corporations and Other Busi- ness Enterprises, UN Doc. A\/HRC\/27\/31 (Mar. 21, 2011) Ayn\u0131 zamanda bkz. John Gerard Ruggie, Just Business: Multinational Corporations And Human Rights)[\/foot] C\u00f6mert\u00e7e bir yakla\u015f\u0131mla bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bile, salt bu prensiplerin varl\u0131\u011f\u0131 y\u00fcz\u00fcnden ticari \u015firketlerin \u0131slah oldu\u011fu veya olaca\u011f\u0131 konusunda iyimser olunmamal\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle de Ruggie\u2019nin herkesin onay\u0131n\u0131 almak ad\u0131na tart\u0131\u015f\u0131lacak bi\u00e7imde kanunilik (ve bazen haklar\u0131n kendileri) a\u00e7\u0131s\u0131ndan verdi\u011fi tavizlerden sonra bu k\u0131lavuza kurtar\u0131c\u0131 g\u00f6z\u00fcyle bakmak i\u00e7in \u00e7ok erkendir.<\/p>\n

Ana ak\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler insan haklar\u0131n\u0131n \u201ci\u00e7eri s\u0131zma\u201d ad\u0131 verilen bir politikayla da ba\u015far\u0131ya ula\u015faca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Bu i\u00e7eriye s\u0131zma politikas\u0131 ile ama\u00e7 sosyoekonomik d\u00fczlemde bir kuruma \u00f6nce k\u00fc\u00e7\u00fck zarars\u0131z bir prensibin tan\u0131t\u0131lmas\u0131 ve bunun en sonunda belirli ko\u015fullar\u0131 dikte edecek kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc bir tehdit haline gelmesidir. Ruggie\u2019nin politikalar\u0131 yerle\u015fmi\u015f tutumlar\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesi noktas\u0131nda bu i\u00e7i bo\u015f Truva politikalar\u0131ndan dahi daha etkisiz g\u00f6z\u00fckmektedir. Tabi ki yeni geli\u015ftirilen bu t\u00fcr stratejiler global ticari g\u00fc\u00e7lerin z\u0131rhlar\u0131na kar\u015f\u0131 tamamen de\u011fersiz olarak addedilemeyecektir. Bunlar\u0131n mevcut kullan\u0131\u015fs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ileride de\u011fi\u015fip de\u011fi\u015fmeyece\u011fini zaman g\u00f6sterecek, ancak \u015fimdilik \u015fans pek yanlar\u0131nda olacakm\u0131\u015f gibi g\u00f6z\u00fckm\u00fcyor.<\/p>\n

Uluslararas\u0131 ticaret reg\u00fclasyonu ve \u015firket sorumluluklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan insan haklar\u0131n\u0131n tamamen retorik bir de\u011fer ifade etti\u011fi bir \u00e7a\u011fda ya\u015famaktay\u0131z. Pratikte neoliberalizmin \u00f6nc\u00fc kar\u015f\u0131tlar\u0131ndan olsa da \u201cretorik \u00f6nc\u00fcl\u00fckte\u201d ciddi risk bulunmaktad\u0131r. \u0130nsan haklar\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc bu salt retorik \u00f6nc\u00fcl\u00fck, 1999 DT\u00d6 kar\u015f\u0131t\u0131 Seattle protestolar\u0131ndan on be\u015f y\u0131l sonra Occupy Wall Street protestolar\u0131nda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131km\u0131\u015f bulunmaktad\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te kaybedilen kavgalar sonras\u0131nda insan haklar\u0131n\u0131n normatif taleplerinin, hukuki rejimlerinin ve mobilize stratejilerinin etraf\u0131ndan dolan\u0131lmas\u0131na imk\u00e2n sa\u011flanm\u0131\u015f ve istemeden de olsa farkl\u0131 sistemlerin yarar\u0131na \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Lang\u2019\u0131n s\u00f6yledi\u011fi \u00fczere, insan haklar\u0131n\u0131 genel bir dil olarak global adaletsizlik hareketine kar\u015f\u0131 gere\u011finden fazla geni\u015f bir perspektifle ele almamak gerekmektedir. Hak temelli bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahip veya hak diliyle konu\u015fan bir\u00e7ok sivil toplum kurulu\u015fu sorunlar\u0131na bazen k\u0131smen, bazen de tamamen etkisiz bir \u015fekilde bu perspektif ile yakla\u015fmaktad\u0131r.[foot]Lang, dipnot 65, s. 100 (ciddi \u015fekilde 1997-200 aras\u0131nda ticaret tart\u0131\u015fmalar\u0131nda insan haklar\u0131n\u0131n y\u00fckseli\u015fini, \u00f6zellikle de TRIPS anla\u015fmas\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde kata- loglam\u0131\u015ft\u0131r) K\u0131yaslamak i\u00e7in bkz. Tomer Broude, From Seattle to Occupy: The Shifting Focus of Global Protest, in Linking Global Trade And Human Rights 91 (2014).[\/foot]<\/p>\n

\n
\n
\n

\u015eunu da belirtmek gerekir ki, ne yaz\u0131k ki daha kimse vah\u015fi piyasa temelcili\u011fine kar\u015f\u0131 entelekt\u00fcel veya pratik bir sistem \u00f6ne s\u00fcrememi\u015ftir. Ancak bu, \u00f6zellikle g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar d\u00fcnyay\u0131 de\u011fi\u015ftirmekteki ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruldu\u011funda, insan haklar\u0131na sar\u0131lmam\u0131z\u0131 gerektirmemektedir. Zira insan haklar\u0131n\u0131 ekonomik ili\u015fkileri yeniden d\u00fczenleyebilecek mutlak veya ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir ara\u00e7 olarak tan\u0131tmak yerinde g\u00f6z\u00fckmemektedir.<\/p>\n

V<\/span>
\nSonu\u00e7: \u0130nsan Haklar\u0131n\u0131 Ele\u015ftiri Bi\u00e7imleri<\/span><\/p>\n

Uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 ile k\u00fcresel neoliberalizmin birlikte y\u00fckselmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 1970\u2019lere kadar olan silik tarihi nas\u0131l olursa olsun, bu iki fenomen, kendilerine ola\u011fan\u00fcst\u00fc hareket imk\u00e2n\u0131 sa\u011flayacak So\u011fuk Sava\u015f\u2019\u0131n sonuna kadar \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck ba\u015far\u0131lar elde etmi\u015ftir. 1993 y\u0131l\u0131nda Viyana\u2019da ger\u00e7ekle\u015fen \u0130nsan Haklar\u0131na ili\u015fkin D\u00fcnya Konferans\u0131, D\u00fcnya Ticaret \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn 1995 y\u0131l\u0131nda kurulmas\u0131na kadar ge\u00e7en d\u00f6nemde insan haklar\u0131n\u0131n planl\u0131 bir bi\u00e7imde tekrar g\u00fcndeme gelmesine olanak sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcne kadar ortaya \u00e7\u0131kan esas sorun ise insan haklar\u0131n\u0131n sosyoekonomik d\u00fczleme dair sadece retorik \u00fcretti\u011fi s\u00fcre\u00e7te, buna kar\u015f\u0131n neoliberalizmin d\u00fcnyay\u0131 derinlemesine de\u011fi\u015ftirmesi olmu\u015ftur. Daha da etkileyici olan ise, neoliberalizmin belirli zamanlarda insan haklar\u0131 hareketlerinden daha efektif bir i\u015f \u00e7\u0131karmas\u0131d\u0131r: Neoliberalizm kapitalin da\u011f\u0131t\u0131m\u0131nda sahip oldu\u011fu g\u00fc\u00e7 ile hem devletler nezdinde, hem de k\u00fcresel d\u00fczlemde korkun\u00e7 etkiler yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Buna ra\u011fmen neoliberalizm, \u00f6zellikle \u00c7in\u2019de uyguland\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imde, yoksullu\u011fu herhangi bir ba\u015fka fakt\u00f6rden daha fazla azaltm\u0131\u015ft\u0131r. (Bu neoliberalizm destek\u00e7ilerinin s\u00f6yledi\u011fi gibi, neoliberalizmin eksiksiz bir \u015fekilde insanlar\u0131n yarar\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmemektedir.)<\/p>\n

K\u0131smen bu sebep dolay\u0131s\u0131yla insan haklar\u0131n\u0131n k\u00fcresel ekonomideki rol\u00fcne ku\u015fku ile yakla\u015fanlar ana ak\u0131m optimistlere insan haklar\u0131n\u0131n uluslararas\u0131 ekonomik d\u00fczene olan etkisinin yetersiz kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmektedir. Bu ki\u015filere g\u00f6re ana ak\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlere sapla saman\u0131 ay\u0131rmada g\u00fcvenilmemelidir, zira ana ak\u0131m k\u00fcreselle\u015fmenin kendisi hakk\u0131nda \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131 ele\u015ftiriler getirmektedir. Ana ak\u0131m piyasa temelcili\u011fine naif desteklemelerden kendisini uzak tutmaya \u00f6ncelik vermekle birlikte, onun yerine ayn\u0131 ba\u011fl\u0131l\u0131klara sahip biraz daha farkl\u0131 bir konsept ortaya koymaktad\u0131r. Paul O\u2019Connell\u2019a g\u00f6re, politika ve ekonominin ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir \u015fekilde de\u011fi\u015fece\u011fi, kendisinin \u201cikincil globalle\u015fme\u201d dedi\u011fi konsept ger\u00e7ekle\u015fmeden, globalle\u015fmeyi neoliberalizmden kurtarmak hi\u00e7bir \u015fekilde m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.[foot]Paul O\u2019Connell On Reconciling Irreconcilables: Neo-liberal Globalisationand Human Rights, 7 Hum. Rts. L. Rev. 487, 493-95 (2007). Ayn\u0131 zamanda bkz. Rho- da E. Howard-Hassmann, Reply, 9 Hum. Rts. L. Rev. 127 (2009); Paul O\u2019Connell, Not Seeing The Forest For The Trees, 9 Hum. Rts. L. Rev. 135 (2009).[\/foot] Susan Marks\u2019a g\u00f6re de insan haklar\u0131 hukuku insan haklar\u0131 ihlallerinin en derin sebeplerine indi\u011fi durumlarda dahi, neoliberalizme veya herhangi bir kapitalizm \u015fekline yap\u0131sal ele\u015ftiri getirebilecek organizasyon sistemati\u011fine sahip de\u011fildir.[foot]Bkz. Marks, dipnot 39.[\/foot] Bu \u201cplanlanm\u0131\u015f sefaletin\u201d sebeplerini ve alternatiflerini sistematik olarak de\u011ferlendirirken siyasette ve hukukta yeni bir yakla\u015f\u0131m\u0131n benimsenmesi gerekmektedir.[\/foot]a.e.[\/foot] Mevcut haliyle uluslararas\u0131 insan haklar\u0131, acilen gerekli tan\u0131y\u0131 koymam\u0131z ve \u00e7aresini aramam\u0131z gerekirken, sadece dikkat da\u011f\u0131tmaktad\u0131r.[foot]Bkz. Marks, dipnot 1.[\/foot]<\/p>\n

\n
\n
\n
\n
\n
\n

Bu ele\u015ftirilerin\u00a0anla\u015f\u0131labilirdir. Ancak ben bu makalede her zaman ihtiyatl\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahip olmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Zira insan haklar\u0131 rejimlerini ve hareketlerini neoliberalizmle \u201csu\u00e7 ortakl\u0131\u011f\u0131\u201d yapt\u0131\u011f\u0131 \u015feklinde su\u00e7laman\u0131n da verimli oldu\u011funa inanm\u0131yorum. Belirtti\u011fim \u00fczere, ben insan haklar\u0131n\u0131n ekonomik d\u00fczenlemelere normatif standartlar belirleyebilece\u011fini veya belirlemesi gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum: insan haklar\u0131 bunu yapabilmek i\u00e7in, \u00f6zellikle de sosyoekonomik d\u00fczleme etki edebilmek i\u00e7in, fazlas\u0131yla minimalist ka\u00e7maktad\u0131r. Sosyal adalet arayan egaliter teori sosyoekonomik d\u00fczlem i\u00e7in daha koruyucu (ve y\u00fcksek) \u015fartlar aramaktad\u0131r.[foot]Bu sebeple, O\u2019Connell\u2019\u0131n insan haklar\u0131 normlar\u0131na, neoliberal globalle\u015fme arzusunu yarg\u0131layacak ve ikincil bir globalle\u015fmeye \u00e7a\u011f\u0131racak, ana normatif standartlar olarak yakla\u015fmas\u0131n\u0131 do\u011fru bulmuyorum. En nihayetinde, basit bir \u015fekilde uluslararas\u0131 insan haklar\u0131n\u0131n ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir\u00e7ok ama\u00e7 var iken, e\u015fitlik bunlar aras\u0131nda birinci s\u0131rada gelmemektedir.[\/foot] Ancak insan haklar\u0131 normlar\u0131n\u0131n ortaya koydu\u011fu yarg\u0131lamalar\u0131n minimalist standartlar\u0131n\u0131n da bu t\u00fcr maksimalist alternatiflere bir engel te\u015fkil etti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. \u0130nsan haklar\u0131n\u0131n mevcut etik standartlar\u0131n\u0131 yarg\u0131 kararlar\u0131nda y\u00fcksek standartlar geli\u015ftirilememesi veya efektif siyasi hareketler haz\u0131rlanamamas\u0131 noktas\u0131nda \u201cproblemin bir par\u00e7as\u0131\u201d olarak g\u00f6rm\u00fcyorum. Ancak d\u00f6rtnala artan e\u015fitsizlik \u00e7a\u011f\u0131nda insan haklar\u0131n\u0131n bu \u015fekilde savunulmas\u0131n\u0131 da s\u00f6n\u00fck bir iltifat olarak alg\u0131lamak gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.[foot]K\u0131yaslamak i\u00e7in bkz. David Kennedy, The International Human Rights Movement: Partof the Problem?, 15 Harv. Hum. Rts. J. 101 (2002). Kennedy klasikle\u015fmi\u015f eserini 10 sene sonra tekrar ziyaret etti\u011fi zaman vard\u0131\u011f\u0131 h\u00fck\u00fcm farkl\u0131 olmu\u015ftur \u2013 ve kanaatimce de daha do\u011fru olmu\u015f- tur: \u201cBelki de (insan haklar\u0131) hareketi \u00e7i\u011fneyebilece\u011fin- den fazlas\u0131n\u0131 yemeye kalk\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d David Kennedy, The International Human Rights Movement: Still Part of the Problem?, In Examining Critical Perspectives On Human Rights 21 (Rob Dickinson et al. ed. 2012)[\/foot]<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n
\n

\u0130nsan haklar\u0131 normlar\u0131n\u0131 veya hareketlerini dikkat da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 ya da yetersiz olarak ele\u015ftirmek \u00f6nemli olabilir, ancak bu ele\u015ftiri de kendi i\u00e7inde eksik ve minimal kalmaktad\u0131r. \u0130nsan haklar\u0131 normlar\u0131ndan ve hareketlerinden s\u00fcrekli olarak beklenti i\u00e7inde olunan bir \u00e7a\u011fda, en iyi var\u0131lacak sonu\u00e7 bir yara band\u0131n\u0131n kur\u015fun yaras\u0131na uygun olmayaca\u011f\u0131d\u0131r (yara bantlar\u0131 yeri geldi\u011finde kullan\u0131\u015fl\u0131 olsa da). Analitik ve politik olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, insan haklar\u0131na soyutlay\u0131c\u0131 ele\u015ftiriler getirmek, insan haklar\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011fu -zaten ba\u015far\u0131l\u0131 olmak i\u00e7in hi\u00e7bir zaman dizayn edilmedi\u011fi- alanlarda ba\u015far\u0131ya ula\u015facak yeni kullan\u0131\u015fl\u0131 alternatiflere fayda sa\u011flamamaktad\u0131r. S\u0131n\u0131rl\u0131 amac\u0131 ve k\u0131sa s\u00fcreli kazan\u0131mlar\u0131 olan bir insan haklar\u0131 hareketine yo\u011funla\u015fmak ve amaca ula\u015fmak ad\u0131na zaten en ba\u015f\u0131ndan beri uygun olmayan politikalar yerine salt yeni politikalar istemek, \u00f6zellikle de sosyoekonomik d\u00fczlemde i\u015flemeyen bir stratejidir. En nihayetinde piyasa temelcili\u011finin \u015fu an g\u00fc\u00e7s\u00fcz bir yol arkada\u015f\u0131 de\u011fil, tehdit eden bir d\u00fc\u015fman\u0131 olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

I G\u0130R\u0130\u015e Uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 hukukunun bir neoliberal fenomen oldu\u011funu kabul etmek fazlas\u0131yla yayg\u0131nd\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m\u0131n zamanlamas\u0131 da yerindedir: insan haklar\u0131 devrimi ve piyasa temelli d\u00fczenin ba\u015far\u0131s\u0131 en nihayetinde birlikte ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Ortaya konan yeni bir makalede, Marksist uluslararas\u0131 hukuk\u00e7u Susan Marks, Naomi Klein\u2019\u0131n The Shock Doctrine kitab\u0131n\u0131, benim 1970\u2019li y\u0131llar\u0131 bu iki fenomenin y\u00fckseli\u015f […]<\/p>\n","protected":false},"author":80,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[86],"tags":[],"class_list":["post-2306","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-sayilar-6"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2306","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/80"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2306"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2306\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2306"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2306"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/hukukdefterleri.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2306"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}