Blog

Sevgili Hocam,

Gidişinizin ardından neredeyse iki ay olacak. Her ne kadar sevgili kızınız Barış Aybay, ayrılığınızın haberini, bir süre öncesinden usul usul verse de ben hep ümitvardım, çünkü siz hayata ne kadar bağlıydınız ne kadar çok yazacak kitabınız, söyleyecek sözünüz vardı. Şimdiyse, sizinle dilediğimce vedalaşamadan gerçekleşen ve hiç hazır olmadığım bu ayrılığın içimi nasıl kederle doldurduğunu, beni şefkatle dinleyen yakınlarıma anlatıp avuntu bulmaya çalışıyorum ama sonuç aldığım pek söylenemez.

Siz gittikten sonra, kimi sevenleriniz güzel yazılarla, limandan demir alan cesametli1 bir gemiyi selamlar gibi andılar isminizi. Olgun cümleleri, sizi hakkıyla anlatan ifadelerle bezeliydi. Birkaç hafta önce de, başarılarıyla gurur duyup mutlu olduğum -ve hafızam beni yanıltmıyorsa konuşmacı olduğunuz son akademik toplantıda2 kürsüyü paylaştığınız- bir arkadaşım, hakkınızda bir yazı yazmam önerisinde bulundu. Ortaya ne çıkacağından şüphe edip kaygı duysam da hayır demek olmazdı. Örnekleriyle bilirsiniz, konu sizinle ilgiliyse, kusursuz olunmalı telaşıyla kolayca çuvallayıp mahcup duruma düşebiliyorum karşınızda; ki bu sefer, kusursuzun peşinden koşmadan iyisini yapmaya çalışacağım.

Yüzünü aydınlığa, sola, eşitlik ve bağımsızlığa dönmüş genç kuşaklar olarak Erşen Sansal’ı, devrimcilerin avukatını, adalet mücadelesinin çınarlarından birini daha geçtiğimiz nisan ayında kaybetmenin üzüntüsünü yaşıyoruz. Mücadele ufkunun ötesini omuzlarında yükselerek görebildiğimiz tüm devlerin yaptığı gibi, Erşen Sansal da bizlere hayati öneme sahip bir mücadele mirası ve birikimi bıraktı. Dolayısıyla bu yazıya, anısını yaşatacağımızı söyleyerek başlamak sanırım en doğrusu.

2018 yılında yapılan bir yuvarlak masa toplantısında1 Erşen Sansal, yargı ve adaletin o günlerde tanık olunan katlinin “faşizan” sıkıyönetim dönemleriyle karşılaştırıldığında dahi çok “daha büyük boyutlara” ulaştığını ve böylesi bir dönemde çok daha yüksek ve örgütlü bir sese ihtiyaç duyulduğunu söylemişti. Toplumsal hafızanın temel tuğlaları hâline gelmiş birçok önemli davada onlarca yıl yer almış bir meslek üstadı olarak Erşen Sansal’ın dikkat çektiği bu hususu anlamak, kanımca bir hayli önemli. Bunun için ise öncelikle, Erşen Sansal ve Halit Çelenk gibi hukukçuların verdikleri uzun ve zorlu mücadelenin yalnızca bir hukuk mücadelesi olmadığını kavramak gerekiyor. Aslına bakılırsa hukuk dünyamızın çınarlarının yürüttükleri bu mücadele, başlı başına politik bir mücadeledir. Nitekim, bugün savunma hakkının demir parmaklıklar ardına gönderilmek istenmesinin esas nedeni de, onurlu hukukçuların kendilerini dahil olmak zorunda hissettikleri süreğen toplumsal adalet mücadelesinin geçmişten bugüne devredilen, kaçınılamaz politik karakteridir.

***

Yazının devamını Hukuk Defterleri’nin 36. sayısında okuyabilirsiniz.

Türkçe’nin büyük şairlerinden Edip Cansever’in “Mendilimde Kan Sesleri” şiirinde önemli üç imge vardır: Biri “her yere yetişileceği”, ikincisi “insanın yaşadığı yere benzeyeceği”, üçüncüsü “Ahmet abinin bir mendilin neden kanadığını bilebileceği” iddiasıdır. Taner Yelkenci’nin hayatı (1971-2013) insani ve fikri düzeylerde bu üç imge ile birlikte düşünülebilir. Hatta şiirdeki “Ahmet abi”, edebiyat araştırmacılarına göre TKP’li Ahmet Gayretli’dir, kimi yerlerde de inatla Ahmet Arif olarak anılır ama ne önemi var? Bizim açımızdan “Ahmet abi” Yelkenci olarak da düşünülebilir, başka birisi olarak da.

“Mendilimde Kan Sesleri” şiirinde Cansever, “İkinci Yeni” şiirine getirilen toplumcu gerçekçi eleştirileri bir yandan savuştururken bir yandan da “Ahmet abi”nin imgesinin bildiği her şeyi kendisinin de bildiğini bildirir. Üstelik bildiğinin bir farkı vardır, buna da vurgu yapar: “bu sıkışmış toplumsal itirazcılığın kısırdöngüsünü senin gibi okuyamıyorum” der. Bu fark önemlidir, çünkü şiir günümüzden neredeyse elli yıl önce, dile kolay yarım asır önce yazılmıştır ve gündemde olan bir serzenişe sahiptir. Üstelik şiir yazıldığında neredeyse 50 yıllık bir yaşam deneyimi vardır ve bu deneyimin imbiğinden süzülerek ortaya çıkmıştır. Gerçekten de aynılaşmış bir tekrarın ikrarından usanmış bir toplumsal muhalefet dili güncel buradaya kadar (yine neredeyse) bir arpa boyu ancak yol gelmiştir. Bu kanaatin ölçüsündeki adaletsizlik tartışabilir olsa da gerçeklik değiştirilemez. Çünkü Walter Benjamin’in de “Tarih Üzerine Tezler”de dediği gibi: “düşman kazanmaya devam etmektedir”. Yapılması gereken o halde her ne olacaksa olsun Karl Marx’ın ifadesiyle, işte buradan, “yeni kötü şeylerden başlayarak” yapılmak zorundadır.

Cansever’in şiirindeki izleri takip ederek “gayri resmi” bir Yelkenci portresi ifade etmek için, ilkin “neden Yelkenci için de ‘her yere yetişileceği’ imgesi anlamlıdır”, sorusunu tartışmaya açmak yararlı olacaktır. Yelkenci’nin hayatında yer anlamında üç başlangıç vardır. Birincisi doğum yeri olan Hollanda’da geçen çocukluk ya da çok

30 Mart 2016 günü ÇHDli avukatlar, İstanbul Çağlayan Adliyesi önünde davalarına ilişkin bir basın açıklaması yapmak istediler. Savcının “yasaklama” talimatı var diyerek avukatları kuşatan polisler açıklamayı zorla engelledi, arkadaşlarımızı darp etti, yerlerde sürükledi. Polisler tekmeleyerek Av. Zeycan Balcı’nın bel omurlarını iki yerden kırdılar.

Saldırganın, avukatların arkasında sıralanıp kalkanlarla itekleyen polislerin arasından uzanarak, Balcı’ya hınçla defalarca tekme vurduğunun net görüntüsü vardı. Hedef alarak, sadece zarar vermek, acı çektirmek kastı ile acımasızca tekme attığı görülüyordu.

Ambulansla hastaneye götürülürken Balcı’nın “yılmayacağız, yine geleceğiz” şeklindeki haykırışına karşı “Senin O Parmaklarını da Kıracağız” diye bağırarak açıkça tehdit edecek kadar da pervasızdılar.

İlk değildi bu; savunma avukatları birçok yerde saldırıya uğradı, hatta öldürülen meslektaşlarımız da oldu. Ancak adliye binasının önünde, polisin bir avukatı tekmeleyerek belini kırması, saldırıların geldiği boyutu ve emir sahiplerinin fütursuz öz güvenini temsil ediyor.

Kim olursa olsun demokratik/ anayasal bir hakkını kullanan hiç kimseye polisin saldırması ya da engellemesi meşru ve yasal değildir. İstanbul C. Savcılığı’da bu gerçeği kabullenmiş, “basın açıklaması ve ifade özgürlüğünün bir hak olduğu” ve avukatlar suç işlemediği için “kovuşturmaya yer olmadığı” kararı vermişti. Ancak bu olayın daha ileri ve önemli boyutu saldırının savunma avukatlığını hedeflemiş olması gerçeğidir. Çünkü, avukatların kamuoyunun da takip ettiği davalarda gerektiğinde basına açıklama yapması sadece bir hak değil, aynı zamanda

İstanbul Sözleşmesi’nden “bir gecede çekilme” kararına ilişkin iptal davalarının duruşmaları Danıştay’da görülmeye devam ederken ve bu duruşmalara destek için ülkenin dört bir yanından birçok insan Ankara’da buluşurken, “İstanbul Sözleşmesi’nin iptal edilmesi iyi oldu” diyen Pınar Gültekin’in katiline “haksız tahrik” indirimi ile 23 yıl hapis cezası verildi.

Bu kararla gördük ki, ülkemiz çocuğunu veya kadınını şiddetten, tacizden, istismardan koruyamadığı gibi “aynıları tekrar yaşanmasın” diye verilen cezalarda dahi caydırıcı olamıyor, yapılanyargılamalardasuçlularaadeta“aferin” deniyor. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi önünde aile içi şiddet nedeniyle vatandaşlarını koruyamadığı için ilk kez ceza alan ülke olan ülkemiz (Opuz kararı), bu kararın ilham olduğu İstanbul Sözleşmesi olarak bilinen Kadına Yönelik Şiddet ve Aile İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Mücadeleye Dair Avrupa Konseyi Sözleşmesi’ndendebirgece,hukuksuzcaalınan cumhurbaşkanı kararı ile çekildi.

İstanbul Sözleşmesi ise bildiğiniz gibi kadına karşı şiddeti bir insan hakkı ihlali ve ayrımcılık türü olarak tanımlayan ve bu kapsamda hukuki bağlayıcılığı olan ilk uluslararası belge. Bu kapsamda da kadınların güçlendirilmesi, kadın -erkek eşitsizliğinin ortadan kaldırılması için taraf devletlere çeşitli politikaları ve uygulamaları yapmak konusunda yükümlülük yüklemektedir.

Yani devlet,
Şiddete karşı önleyici politikalar oluşturmak Şiddet mağdurunu şiddet tehlikesinden korumak
Şiddeti bir suç olarak görmek ve şiddet uygulayıcısını yargılamak
Ve bunların tamamı için bütüncül politikalar oluşturmak zorundadır.

Uluslararası koruma, menşe ülkesinde zulüm görmüş ya da zulüm riski altında olan kişilere sığındıkları ülkede sağlanan hak ve hizmetlerin tümünü ifade etmektedir. Uluslararası koruma hukuku ve insan hakları hukuku, mültecilerin sığındıkları ülkeye kabul edilmeleri ve o ülkede insan onuruna yaraşır bir şekilde muamele edilmeleri için uluslararası korumanın esaslarını belirlemektedir. Türkiye’de sığınma amacıyla bulunan yabancılar için medyada “mülteci”, “göçmen”, “geçici sığınmacı”, “misafir” gibi çok çeşitli ifadeler kullanılmaktadır. Bu -bilinçli- kavram karmaşası ortasında ilgili kişilerin uluslararası ve ulusal hukuktaki statülerine açıklık getirilmesi ve daha da önemlisi meselenin statülerdenbağımsızinsanhaklarıboyututemel alınarak tartışılması, bu kişilerin haklarını ve onlara yönelik planlanan uygulamaların sınırlarını belirlemek açısından önem teşkil etmektedir. Bu yazıda tartışmalara katkı vermek amacıyla temel kavramlara yer verilecektir.

Uluslararası koruma hukukunun temeli olarak görülebilecek İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin 14. maddesinde düzenlenen “tüm insanların zulüm altında başka ülkelere sığınma hakkı” ertesinde 1951 yılında kabul edilen  Cenevre Sözleşmesi olarak da anılan Mültecilerin Hukuki Durumuna İlişkin Sözleşme’de uluslararası mülteci tanımı ile mültecilerin haklarına ilişkin düzenlemeler yapılmıştır. Cenevre Sözleşmesi’nde mülteci “ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşünceleri yüzünden, zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve bu ülkenin korumasından yararlanamayan, ya da söz konusu korku nedeniyle, yararlanmak istemeyen; yahut tabiiyeti yoksa ve bu tür olaylar sonucuöncedenyaşadığıikametülkesinindışında bulunan, oraya dönemeyen veya söz konusu korku nedeniyle dönmek istemeyen” herkesi ifade etmektedir. Bu mülteci tanımında toplumsal cinsiyet temelli zulme maruz kalma riski altında olma, doğrudan mültecilik sebeplerinden biri olarak belirtilmemişse de uluslararası düzenlemeler ve devletlerin ulusal mevzuatlarında kabul ettikleri yasalar ile toplumsal cinsiyet temelli sığınma başvurularının belli bir toplumsal gruba mensubiyet başlığı altında değerlendirileceği kabul edilmektedir.

Cenevre Sözleşmesi’ndeki düzenlemesi ile mülteci statüsü objektif ve sübjektif zulüm riski değerlendirmesi ile ortaya konan bireysel koşullara bağlı olarak tanınabilmektedir. Buna ek olarak, 35. madde ile Sözleşmenin hükümlerinin uygulanmasına nezaret etme görevi yüklenen Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin (BMMYK) görev alanına uluslararası hukukta yaşanan gelişmeler ile ayrımsız şiddetten kaçanlara da koruma sağlanması hususu eklenmiştir. Bu sayede beş sebebe dayalı zulüm korkusuna bağlı mülteci tanımının genişlediği savunulabilmektedir. Ayrıca BMMYK El Kitabı’nda bir kimsenin Sözleşme’deki tanıma uygun kriterleri taşıdığı andan itibaren mülteci sayıldığı, dolayısıyla mülteci statüsünün kurucu değil “açıklayıcı” nitelikte olduğu kabul edilmektedir.

AKP’nin 20 yıllık iktidarında, toplumun her alanında büyük dönüşümler gerçekleştirdiği hepimizin malumu. Bürokrasiden emniyete, ordudan eğitime her alanda baştan aşağı değişimlere hep birlikte tanıklık ettik. Liyakatin ayaklar altına alındığı, devlet kademelerinin adeta siyasi iktidarın parti binalarında oluşturulduğu bir dönüşümden hukuk alanının da etkilenmemesi düşünülemezdi. Ergenekon, Balyoz, Oda Tv, ÇYDD davası gibi davalar ile başlayan, 2010 referandumu ile yasal zeminini elde eden, 2010 referandumunu birlikte kazandıkları Cemaat ile anlaşmazlığa düşünce de yeni müdahalelerle dönüştürülen yargının iktidara olan bağlılığını tarif etmek bu derginin okurları açısından sıkıcı olacaktır. O nedenle, bu giriş kısmını burada sonlandırarak AKP’nin ülkemizde yarattığı hukukun somut bir özeti olan Gezi Davası’nı incelemeye çalışalım.

Ne Olmuştu?

2013 yılının Mayıs ayının sonlarında Taksim’de bulunan Gezi Parkı’nda başlayan direnişin, Haziran ayı itibariyle tüm ülke sathına yayılması ile milyonlarca yurttaşımız sokağa çıkmıştı. Gerçekleşen eylemlerde şiddetli polis müdahaleleri yaşandı ve gencecik yurttaşlarımız hayatını kaybetti. AKP’nin, halktan görmüş olduğu en büyük tepkiye karşı bir savaş başlatacağı ve bu direnişin meşruluğunu yok etmek isteyeceği “Kabataş yalanı” veya “camide içki içtiler” yalanın da görüldüğü gibi o günden belliydi.

Gezi Parkı eylemlerini ‘’suç’’ kabul eden ilk dava 2014 yılında açıldı. Mücella Yapıcı’nın da aralarında bulunduğu 26 kişi hakkında ‘’örgüt kurmak ve yönetmek’’ ve ‘’Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanununa Muhalefet’’ iddiasıyla İstanbul 33. Asliye Ceza Mahkemesi’nde açılan davada yargılanan tüm sanıklar, 29 Nisan 2015 tarihli duruşmada beraat etti. Gezi ile ilgili hukuki süreç ise beraat kararlarının ardından da devam etti.

Gezi Parkı direnişinin ilk günlerinde Savcı Muammer Akkaş tarafından da bir soruşturma başlatıldı. Bu soruşturmada, savcı talimatı ile birçok kişinin telefonları dinlendi ve soruşturma dosyasına delil olarak eklendi. Savcı Muammer Akkaş, 17-25 Aralık operasyonlarında yer aldığı gerekçesiyle soruşturmadan el çektirildi ve yerine başka bir savcı atandı. Savcı Akkaş, meslekten ihraçedildi,yurtdışınakaçtıvehalihazırdada FETÖ/PDYüyeliğindendolayıhalaaranmaktadır.